شیعیان بُهری معروف به: شیعیان هِندی
علی المؤمن
همه ساله، اربعین نماد حضور طوایف و اقوام گوناگون در بارگاه امامِ ستمستیزان، ابا عبدالله الحسین علیهالسلام است. گروههای متعدد اعم از مسلمان و مسیحی و شیعه و سُنی و نژاد-مذهبهایی نظیر ایزدی و … در این مراسم حضور چشمگیری دارند. یکی از گروههایی که حضور فزایندهای در حرم حسینی در ایام اربعین دارند و سینهزنیهای منظم آنان، چشمنواز و گاهی مهیب است، شیعیان بُهری یا شیعیان هندی هستند. دکتر علی المؤمن در این مقاله به بازشناسی شیعیان هندی پرداخته است:
بُهره گروهی شیعی اسماعیلی هستند که ادامهدهنده جامعه دینی دولت فاطمیان اسماعیلی در مصر و شمال آفریقا محسوب میشوند. مذهب اسماعیلی انشعابی در مدرسه اهلبیت است که به دست محمد بن اسماعیل بن امام صادق(ع) شکل گرفت. او پس از وفات امام صادق(ع) برای خود ادعای امامت کرد و مدعی شد وارث پدرش اسماعیل در امامت است؛ چراکه اسماعیل پسر ارشد امام صادق(ع) بود—هرچند او در زمان حیات پدرش درگذشته بود. تعدادی از شیعیان ادعای محمد را پذیرفتند و این گروه هسته اولیه مذهب شیعی اسماعیلی شدند که نسبت آن به اسماعیل بن امام صادق(ع) بازمیگردد. اما خط عمومی شیعیان به امام توصیهشده از سوی امام صادق(ع)، یعنی امام موسی کاظم(ع) وفادار ماند.
امامت اسماعیلیه در نسل محمد بن اسماعیل ادامه یافت تا زمان وفات آخرین امام ظاهری این مذهب، یعنی «طیب ابو القاسم بن الآمر» در قرن ششم هجری (دوازدهم میلادی). اسماعیلیان معتقدند طیب ابو القاسم وارد «ستر» (غیبت) شد و اداره امور دعوت به یک «داعی مطلق» سپرده شد که نماینده امام مستور تا زمان ظهور اوست. بدینترتیب، منصب داعی مطلق —که از آن با عنوان «سلطان البهرة» نیز یاد میشود— در رأس بخش عمدهای از مذهب اسماعیلی باقی ماند.
ریشه واژه «بُهره»
واژه «بُهره» ریشهای زبانشناختی و تجاری دارد، نه دینی. این واژه غیرعربی و از زبان گجراتی هندی است که به صورت Bohra یا Vohra تلفظ میشود و به معنای «تاجر» یا کسی است که خرید و فروش میکند. این واژه به جامعهای اشاره دارد که به تجارت اشتغال داشتند. در قرون وسطی و پس از افول دعوت فاطمی از مصر به سمت هند و یمن، شمار زیادی از تجار هندو از طریق داعیان یمنی به مذهب اسماعیلی طیبی گرویدند. این تجار سپس طبقهای بازرگان و ثروتمند در مناطق گجرات و کاتیاوار تشکیل دادند و به انضباط، درستکاری و مدیریت مالی خوب شهرت یافتند. سپس این واژه از یک توصیف شغلی به یک نام طایفهای برای جامعه اسماعیلی هندی که پیرو مذهب طیبی (یعنی اسماعیلیه داودیه) بودند، تبدیل شد.
شاخههای طایفه بُهره
طایفه شیعی اسماعیلی بُهره به سه گروه تقسیم میشود:
۱. بُهره داودیه: منسوب به داعی داود بن قطبشاه. آنان اکثریت را تشکیل میدهند و مرکزشان در بمبئی (مومبای) هند است. این شاخه بزرگترین و گستردهترین فرقه بُهره است.
۲. بُهره سلیمانیه: منسوب به سلیمان بن حسن. آنان عمدتاً در یمن حضور دارند.
۳. بُهره علیا یا علیاییون: که شاخهای کوچک است.
با این حال، همه آنان در خاستگاه دینی-تاریخی مشترکاند: یعنی ایمان به امام طیب مستور و تعلق به یک دعوت تجاری اسماعیلی با ریشههای هندی.
اعتقادات بُهره
بُهرههای داودیه —به عنوان بزرگترین شاخه بُهره— به مکتب اسماعیلیه طیبیه وابستهاند و خود را نمایندگان واقعی امامت پس از امام فاطمی مستور، طیب ابو القاسم میدانند. آنان به اصول و فروع دین همانند دیگر مسلمانان باور دارند، اما تفسیرها و تفصیلات خاص خود را دارند. اصول عقاید آنان عبارتند از:
۱. توحید: آنان به خدای یکتا منزه از صفات، حدود و تجسیم معتقدند، اما به حدی به تنزیه گرایش دارند که گاه به تعطیل اسماء و صفات میرسند و معتقدند خدا را نمیتوان با عقل درک یا با صفتی توصیف کرد. این دیدگاه در فلسفه آنان «تنزیه بات» نامیده میشود. از این رو معتقدند معرفت حقیقی به خدا تنها از طریق شناخت امام معصوم حاصل میشود که مظهر توحید و وجه شناخت خدا است.
۲. نبوت: آنان به اصل نبوت عامه برای همه پیامبران ایمان دارند و پیامبر محمد(ص) را خاتمالنبیین در ظاهر میدانند.
۳. امامت: آنان معتقدند سلسله الهام الهی پس از پیامبر قطع نمیشود، بلکه در قالب امامت ادامه مییابد. امامت پس از رسولالله را از آن علی بن ابیطالب(ع)، سپس حسن(ع)، حسین(ع)، علی سجاد(ع)، محمد باقر(ع)، جعفر صادق(ع)، سپس فرزندش اسماعیل و پس از او محمد بن اسماعیل و سپس ائمه پس از او تا امام طیب بن الآمر که وارد ستر (غیبت) شد، میدانند. پس از غیبت امام، داعی مطلق وظیفه نیابت از او را بر عهده گرفت و دارای قدرت مطلق دینی و روحانی است.
۴. داعی مطلق: او نائب امام مستور است که تعالیم را نشر میدهد و دین از او گرفته میشود. او را «باب امام» و واسطه فیض الهی به مردم میدانند. اطاعت مطلق از او واجب است و خروج از فرمان او خروج از دین حق محسوب میشود. بیعت و ولایت با داعی مطلق مهمترین رکن عملی در مذهب اسماعیلی است. «میثاق» شرط ورود به جماعت است و نقض آن موجب گمراهی روحی میشود.
۵. نظام دعوت: این نظام سلسلهمراتبی از مراتب است که با عقل کلی (فیض اول) آغاز و سپس به نفس کلیه، انبیاء ناطق (اولوالعزم)، اوصیاء یا ائمه، دعاه، مأذونون و مکاسرون (دعاه محلی) و در نهایت عامه مؤمنان ختم میشود. این هرم نزد آنان نمایانگر نظام الهی در عالم است که میان الهیات و فلسفه جمع کرده است.
۶. باطن و ظاهر: اسماعیلیان داودیه برای شریعت ظ
اهری و باطنی قائلند. ظاهر، احکام عملی مانند نماز، روزه و حج است و باطن، معانی روحانی است که داعی مطلق تفسیر میکند. ظاهر عبادت بدون شناخت باطن آن پذیرفته نیست. آنان تفاسیر رمزی برای قرآن و عبادات دارند؛ مثلاً نماز را نشانه ولایت به امام، روزه را کتمان سرِّ دعوت و حج را بیعت با داعی میدانند.
۷. معاد و آخرت: آنان به ثواب، عقاب و روز قیامت ایمان دارند، اما قیامت را بهشکلی باطنی تفسیر میکنند؛ به این معنا که قیامت تنها رویدادی آینده نیست، بلکه همچنین کشف حقایق باطنی برای دعاه و مؤمنان کامل است. برخی کتابهای قدیمی آنان از «رجعت روحانی» سخن میگویند؛ یعنی بازگشت نفس به مراتب کمال، نه تناسخ جسمانی.
۸. عبادات و مراسم: آنان نمازهای پنجگانه را روزانه بهجا میآورند. در اذان آنان شهادت سوم بهصورت علنی گفته نمیشود، اما به ولایت علی(ع) و فرزندانش بهعنوان عقیدهای اساسی که مذاهب شیعی را متحد میکند، معتقدند. آنان ماه رمضان را روزه میگیرند، اعیاد شیعی را جشن میگیرند و مراسم عاشورا را برگزار میکنند. همچنین زکات و خمس را مستقیماً به داعی مطلق بهعنوان نائب امام پرداخت میکنند.
سلطان البهره
سلطان البهره رسماً با لقب «داعی مطلق» شناخته میشود و رهبر مذهبی اعلی طایفه بُهره داودیه اسماعیلیه است. رهبر کنونی، داعی مطلق پنجاهوسوم، مفضل سعید بن الداعی السابق محمد برهانالدین است که پس از درگذشت او در سال ۲۰۱۴ میلادی به این مقام رسید. او در مومبای اقامت دارد و نفوذ روحانی بزرگی دارد و جنبههای اداری و مالی طایفه را از طریق شبکه وسیعی از نهادهای دینی، تج
اری و خیریه مدیریت میکند. او نائب عام امام مستور محسوب میشود و در امور دینی و دنیوی از او اطاعت مطلق میشود.
وظایف سلطان البهره عبارتند از: رهبری روحانی و دعوی، تفسیر عقیده اسماعیلیه طیبیه، صدور رهنمودهای اعتقادی و فتوا، تعیین دعاه مأذون و مکلّف به آموزش دینی، نظارت بر کار آنان، و نیز نظارت مالی بر منابع طایفه (زکات، خمس، اوقاف، نذورات و کمکها) از نظر جمعآوری و توزیع، سازماندهی امور مربوط به احوال شخصی و اجتماعی طایفه مانند ازدواج، ارث، رفتار عمومی، پوشش، معماری و مناسبات، و همچنین نمایندگی طایفه در برابر دولتها، بهویژه در هند، یمن و کنیا. سلطان البهره حق دارد جانشین خود را تعیین کند و این حقی انحصاری است که کسی در آن منازعه نمیکند. او جانشین خود را انتخاب میکند و این انتخاب را یا علنی یا در نزد خاصان خود اعلام میکند.
مرکز دراسات الشهيد الخامس
