آشنایی با اقلیم کردستان؛ بخش ششم: چالشهای حاکمیتی، مناقشات ارضی و آینده اقلیم کردستان عراق
اقلیم کردستان عراق علیرغم دستاوردهای مهم در خودگردانی و توسعه، با مجموعه پیچیدهای از چالشهای حاکمیتی، اقتصادی و امنیتی مواجه است که آینده آن را در چارچوب عراق فدرال رقم خواهد زد. این چالشها ریشه در تاریخ، جغرافیا، ساختار سیاسی و منافع بازیگران داخلی و خارجی دارند.
۱. مناقشات ارضی و ماده ۱۴۰ قانون اساسی
مهمترین و دیرپاترین چالش پیش روی اقلیم، مسئله مناطق مورد مناقشه (مناطق المتنازع علیها) است. این مناطق که شامل بخشهایی از استانهای کرکوک، نینوا، دیاله و صلاحالدین میشوند، در دوران رژیم بعث هدف سیاستهای تعریب (تغییر ترکیب جمعیتی به نفع عربها) قرار گرفتند . ماده ۱۴۰ قانون اساسی عراق، سازوکاری سه مرحلهای (عادیسازی، سرشماری و همهپرسی) برای تعیین سرنوشت این مناطق پیشبینی کرده بود، اما این ماده هرگز به طور کامل اجرا نشده است . کرکوک به عنوان نماد این مناقشه، با جمعیتی مختلط از کردها، ترکمنها و عربها و ذخایر عظیم نفتی، حساسترین نقطه در روابط اربیل و بغداد محسوب میشود. در اکتبر ۲۰۱۷، پس از همهپرسی استقلال اقلیم (۲۵ سپتامبر ۲۰۱۷)، نیروهای عراقی کنترل کرکوک و سایر مناطق مورد مناقشه را از پیشمرگه بازپس گرفتند که ضربهای سنگین به اقلیم بود . تغییرات اداری یکجانبه مانند تغییر وضعیت بخش جلولا به شهرستان، همچنان محل اختلاف است .
۲. روابط پرتنش با دولت فدرال
روابط اربیل و بغداد همواره با نوسان همراه بوده است. سه محور اصلی اختلاف عبارتند از:
-
بودجه و درآمدهای نفتی: سهم ۱۲.۶۷ درصدی اقلیم از بودجه فدرال، همواره محل مناقشه بر سر میزان صادرات نفت اقلیم، درآمدهای حاصل از آن، و نظارت بغداد بر هزینهکرد بوده است. قطع مکرر پرداختها از سوی بغداد، بحرانهای مالی عمیقی در اقلیم ایجاد کرده است.
-
کنترل منابع نفت و گاز: قراردادهای مستقل اقلیم با شرکتهای بینالمللی و صادرات نفت از طریق خط لوله مستقل به ترکیه، از دید بغداد غیرقانونی تلقی میشود .
-
هماهنگی امنیتی: سازوکار هماهنگی میان پیشمرگه و ارتش عراق، به ویژه در مناطق مورد مناقشه و در عملیاتهای مشترک علیه بقایای داعش، همچنان با چالشهایی همراه است.
۳. همهپرسی استقلال ۲۰۱۷ و پیامدهای آن
در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۷، اقلیم کردستان به رهبری مسعود بارزانی همهپرسی استقلال برگزار کرد که با رأی قاطع حدود ۹۲ درصدی مردم همراه بود . این اقدام با مخالفت شدید دولت فدرال عراق، کشورهای همسایه (به ویژه ایران و ترکیه) و جامعه بینالملل مواجه شد. دولت عراق این همهپرسی را غیرقانونی و مغایر با قانون اساسی اعلام کرد . ایران و ترکیه نیز ضمن حمایت از تمامیت ارضی عراق، نسبت به پیامدهای آن برای امنیت ملی خود هشدار دادند . پیامدهای این همهپرسی برای اقلیم سنگین بود: از دست دادن کرکوک و سایر مناطق مورد مناقشه، تحریمهای بینالمللی و انزوای سیاسی، و تشدید بحران اقتصادی. فواد حسین، نامزد کنونی ریاستجمهوری عراق از حزب دموکرات کردستان، در ژانویه ۲۰۲۶ بر ضرورت حل اختلافات از طریق گفتگو تأکید کرد .
۴. چالشهای داخلی: اختلافات احزاب و بحران اقتصادی
در درون اقلیم، رقابت و گاه شکاف عمیق میان دو حزب اصلی حزب دموکرات کردستان (KDP) و اتحادیه میهنی کردستان (PUK)، مهمترین چالش سیاسی داخلی است. این اختلافات که گاه به تشکیل دولتهای موازی در اربیل و سلیمانیه انجامیده، روند تصمیمگیری و توسعه را کند کرده است. در مذاکرات جاری برای تشکیل دولت جدید عراق در سال ۲۰۲۶، این دو حزب بر سر معرفی نامزد ریاستجمهوری عراق (مقامی که بر اساس توافق نانوشته به کردها تعلق دارد) اختلاف دارند. حزب دموکرات کردستان با استناد به کسب ۳۲ کرسی در برابر ۱۸ کرسی اتحادیه میهنی، خواستار تصاحب این مقام شده و حتی پیشنهاد واگذاری چهار وزارتخانه مهم در بغداد (معاون نخستوزیر، وزیر خارجه، وزیر سازندگی و نایبرئیس پارلمان) به اتحادیه میهنی را در ازای کسب ریاستجمهوری مطرح کرده است . علاوه بر این، بحران اقتصادی ناشی از وابستگی به نفت، کاهش قیمت جهانی نفت، قطع مکرر بودجه فدرال، و فساد اداری، معیشت شهروندان را با مشکل مواجه کرده است.
۵. بازیگران منطقهای و بینالمللی
موقعیت ژئوپلیتیک ویژه اقلیم، آن را به عرصه رقابت و نفوذ بازیگران خارجی تبدیل کرده است:
-
ترکیه: به عنوان شریک تجاری اصلی و تنها مسیر صادرات نفت اقلیم (خط لوله جیهان)، نفوذ قابل توجهی دارد. آنکارا از یک سو با حزب دموکرات کردستان روابط نزدیکی دارد و از سوی دیگر نگران تأثیر استقلال کردستان عراق بر کردهای ترکیه است .
-
ایران: با نفوذ سیاسی و اقتصادی قابل توجه در اقلیم، به ویژه در حوزه نفوذ اتحادیه میهنی کردستان، همواره بر حفظ تمامیت ارضی عراق تأکید کرده و با هرگونه اقدام تجزیهطلبانه مخالف است .
-
ایالات متحده: متحد اصلی پیشمرگه در مبارزه با داعش، اما در قبال همهپرسی استقلال موضعی محتاطانه و مخالف اتخاذ کرد. واشنگتن خواهان حل اختلافات از طریق گفتگو و در چارچوب قانون اساسی است . در مذاکرات جاری ۲۰۲۶، آمریکا مخالفت صریح خود را با نخستوزیری نوری المالکی اعلام کرده است .
۶. آینده اقلیم: چشماندازها و سناریوها
آینده اقلیم کردستان عراق در گرو توازن سه عامل اصلی است: مذاکرات با بغداد بر سر بودجه، نفت و مناطق مورد مناقشه؛ انسجام داخلی و حل اختلافات احزاب کرد؛ و مدیریت هوشمندانه روابط با همسایگان. سناریوهای محتمل عبارتند از:
-
ادامه وضع موجود: تداوم روابط پرتنش با بغداد و بحرانهای داخلی، با فراز و نشیبهای دورهای.
-
توافق جامع: دستیابی به توافقی بلندمدت با بغداد بر سر همه پروندههای اختلافی که میتواند ثبات و توسعه را به ارمغان آورد. مذاکرات جاری برای تشکیل دولت جدید در سال ۲۰۲۶، فرصتی برای نزدیکی دیدگاههاست .
-
افزایش تنش: در صورت بنبست در مذاکرات و تشدید اختلافات، احتمال بحرانهای جدید دور از انتظار نیست.
اقلیم کردستان عراق امروز در نقطه عطفی قرار دارد. تجربه دههها خودگردانی، سرمایه انسانی غنی، و موقعیت استراتژیک، ظرفیتهای مهمی هستند، اما چالشهای داخلی و خارجی، آینده آن را در هالهای از ابهام فرو برده است.
