آشنایی با نیروی هوایی عراق؛ بخش پنجم: بازسازی و دوران معاصر (۲۰۰۳ تا کنون)
پس از سقوط رژیم صدام در آوریل ۲۰۰۳، نیروی هوایی عراق عملاً وجود خارجی نداشت. پایگاههای هوایی ویران، هواپیماها منهدم یا متواری، و خلبانان و تکنسینها پراکنده شده بودند. در ۲۳ مه ۲۰۰۳، پل برمر، رئیس اداره ائتلاف موقت، با صدور فرمان شماره ۲، رسماً انحلال نیروی هوایی عراق را اعلام کرد . بدین ترتیب، یکی از قدیمیترین نیروهای هوایی منطقه برای دومین بار (پس از ۱۹۴۱) از صفحه روزگار محو شد. اما بازسازی آن تقریباً بلافاصله آغاز گردید، این بار با کمک همان کشوری که آن را نابود کرده بود: ایالات متحده.
مرحله نخست: بازسازی با کمک آمریکا (۲۰۰۴-۲۰۱۱)
فرآیند بازسازی نیروی هوایی جدید عراق در سال ۲۰۰۴ با هدف ایجاد یک نیروی کوچک اما کارآمد برای پشتیبانی از نیروهای زمینی و تأمین امنیت داخلی آغاز شد. برخلاف نیروی هوایی پیشین که عمدتاً جنگندههای تهاجمی و بمبافکن داشت، نیروی جدید بر هواپیماهای ترابری، شناسایی و بالگردهای پشتیبانی نزدیک متمرکز بود. نخستین محموله شامل هواپیماهای آموزشی سسنا ۱۷۲ (Cessna 172) و سسنا ۲۰۸ کاروان (Cessna 208 Caravan) بود که برای آموزش خلبانان و مأموریتهای شناسایی به کار گرفته شدند. در سال ۲۰۰۵، قراردادی برای خرید هواپیماهای ترابری نظامی سی-۱۳۰ جی هرکولس (C-130J Hercules) منعقد گردید که نخستین فروند آن در دسامبر ۲۰۱۲ به عراق تحویل شد . همزمان، بالگردهای چندمنظوره بل ۲۰۶ (Bell 206) و اواچ-۵۸ کیووا (OH-58 Kiowa) نیز وارد خدمت شدند.
مرحله دوم: خرید جنگندههای مدرن (۲۰۱۱-۲۰۱۷)
با خروج نیروهای آمریکایی از عراق در دسامبر ۲۰۱۱، نیاز به یک نیروی هوایی مستقل و توانمند بیش از پیش احساس میشد. مهمترین قرارداد این دوره، خرید ۳۶ فروند اف-۱۶ آیکیو (F-16IQ) از آمریکا بود که در سال ۲۰۱۱ نهایی شد. نخستین فروند از این جنگندهها در ژوئن ۲۰۱۴ وارد عراق شد، اما درست در همان زمان، شهر موصل به دست داعش سقوط کرد و بحران جدیدی آغاز گردید . اف-۱۶های عراقی که از پایگاه بلد عملیات میکردند، به ستون فقرات حملات هوایی علیه داعش تبدیل شدند. افزون بر اف-۱۶، عراق از روسیه نیز بالگردهای تهاجمی می-۲۸ ان (Mi-28N) و می-۳۵ ام (Mi-35M) و از جمهوری چک هواپیماهای تهاجمی سبک ال-۱۵۹ آلکا (L-159 ALCA) خریداری کرد .
مرحله سوم: نبرد با داعش (۲۰۱۴-۲۰۱۷)
ظهور داعش در ژوئن ۲۰۱۴ و تصرف سریع یک سوم خاک عراق، بزرگترین آزمون برای نیروی هوایی نوبنیاد عراق بود. در ابتدا، نیروی هوایی عراق توان مقابله با این تهدید را نداشت؛ تعداد هواپیماها اندک و مهمات محدود بود. اما با حمایت هوایی ائتلاف بینالمللی به رهبری آمریکا و ورود تسلیحات جدید، به تدریج توان رزمی افزایش یافت. خلبانان عراقی با اف-۱۶ و سوخوی-۲۵ خود هزاران سورتی پرواز علیه مواضع داعش انجام دادند و نقش کلیدی در آزادسازی شهرهای تکریت، فلوجه و موصل ایفا کردند. در جریان این نبردها، نیروی هوایی عراق چندین فروند از هواپیماهای خود (از جمله اف-۱۶ و ال-۱۵۹) را به دلیل آتش زمینی دشمن یا سوانح فنی از دست داد . تجربه این جنگ، ضرورت تنوعبخشی به منابع تسلیحاتی و تقویت پدافند هوایی را آشکار ساخت.
مرحله چهارم: بازسازی مجدد و چشمانداز آینده (۲۰۱۷ تا کنون)
پس از پایان درگیریهای بزرگ با داعش، نیروی هوایی عراق وارد مرحله جدیدی از بازسازی و نوسازی شده است. مهمترین رویداد این دوره، عقد قرارداد با کره جنوبی برای خرید ۲۴ فروند تی-۵۰ عقاب طلایی (T-50 Golden Eagle) به عنوان هواپیمای آموزشی پیشرفته و تهاجمی سبک بود . این هواپیماها که از سال ۲۰۲۰ تحویل آغاز شد، میتوانند نقش مکملی برای اف-۱۶ها ایفا کنند. همچنین در سال ۲۰۲۴، عراق قراردادی برای خرید سامانه پدافند هوایی میانبرد KM-SAM II کره جنوبی (چئونگونگ-۲) به ارزش ۲.۸ میلیارد دلار امضا کرد که تحویل آن از سال ۲۰۲۶ آغاز میشود . در کنار این، مذاکراتی با فرانسه برای خرید جنگندههای رافال و با روسیه برای خرید سوخوی-۳۵ در جریان است، اما تا کنون به قرارداد قطعی منجر نشده است.
چالشهای کنونی
نیروی هوایی عراق امروز با چالشهای متعددی دستوپنجه نرم میکند. از جمله: کمبود قطعات یدکی برای اف-۱۶ها به دلیل تحریمها و محدودیتهای آمریکا، ناوگان محدود پدافند هوایی، وابستگی به تأمینکنندگان خارجی برای مهمات و تسلیحات، و مشکلات فنی در نگهداری ناوگان متنوع (شامل هواپیماهای آمریکایی، روسی، چکی و کرهای) . با این حال، تجربه نبرد با داعش نشان داد که خلبانان و تکنسینهای عراقی از توانایی و انگیزه بالایی برخوردارند و با تجهیزات مناسب میتوانند نقش مؤثری در دفاع از کشور ایفا کنند. آینده نیروی هوایی عراق در گرو موفقیت در اجرای برنامههای بلندپروازانه نوسازی ناوگان و تقویت پدافند هوایی خواهد بود.
