سدها در عراق: از هدر رفتن سیلابها تا تحقق امنیت آبی – دیدگاهی برای راه حلها و بهرهبرداری از فرصتهای از دست رفته
أزهر الشدود الطائي
مقدمه:
عراق با چالشی وجودی مواجه است که عبارت است از کمبود منابع آبی و افزایش فشار بر منابع سنتی آن (دجله و فرات) به دلیل سدهای ساختهشده در کشورهای همسایه و تغییرات آبوهوایی. در مقابل، عراق سالانه میلیاردها مترمکعب از آبهای باران و سیلابها را هدر میدهد که بیفایده به کشورهای همسایه میروند یا به سیلهای مخرب تبدیل میشوند. بنابراین، اتخاذ یک استراتژی ملی اضطراری برای ساخت سدها و مخازن، راهحلی اساسی برای دستیابی به امنیت آبی و توسعه اقتصادی و اجتماعی محسوب میشود.
وضعیت کنونی آب در عراق (چالشها):
-
تخریب سهم عراق از آبهای مشترک: ساخت سدهای بزرگ در ترکیه (سد ایلیسو) و ایران (سدهایی بر سرشاخههای رودخانه سیروان و کارون) باعث کاهش سهم عراق از آب به میزان بیش از ۵۰٪ در مقایسه با دهههای گذشته شده است.
-
تغییرات آبوهوایی: افزایش دورههای خشکسالی و کاهش نرخ بارندگی، در مقابل افزایش تناوب و شدت طوفانهای بارانی ناگهانی که به سیلابهای مخرب تبدیل میشوند (همانطور که در چندین استان اتفاق افتاده است).
-
هدررفت بزرگ آبهای باران و سیلابها: حجم عظیمی از آب به دلیل عدم وجود زیرساخت کافی (سدهای ذخیرهای، دریاچههای مصنوعی، سدهای آبخیزداری) برای جمعآوری و ذخیره آن هدر میرود. این آبها به سمت زمینهای پست (مانند هور حویزه و هورهای جنوبی) یا به کشورهای همسایه مانند ایران، کویت و عربستان سعودی میروند بدون استفاده قابل توجه.
-
پایین بودن مدیریت منابع آبی: این بخش از مشکلات انباشتهشدهای رنج میبرد که شامل شور شدن خاک، تخریب کیفیت آب و فرسودگی شبکههای آبیاری میشود.
فواید و ضرورتهای استراتژیک ساخت سدها و مخازن:
-
تضمین امنیت آبی: ذخیره آب در فصلهای سیلخیزی و زمستان برای استفاده در فصلهای تابستان و خشکسالی، که آب شرب و کشاورزی را در طول سال تأمین میکند.
-
کاهش بلایای طبیعی: کنترل جریان آب و سیلابها و پیشگیری از سیلهای مخربی که زمینهای کشاورزی و زیرساختها را از بین میبرند و مردم را آواره میکنند.
-
توسعه کشاورزی: تأمین منبع آبی پایدار و افزایش زمینهای کشاورزی تحت آبیاری، که منجر به تحقق امنیت غذایی، افزایش تولید داخلی و ایجاد فرصتهای شغلی میشود.
-
تولید انرژی برق: برخی از سدهای بزرگ و متوسط میتوانند به ایستگاههای تولید انرژی پاک برقآبی تبدیل شوند، که به حل بحران مزمن برق کمک میکند.
-
رونق بخشیدن به منابع ماهی: ایجاد دریاچههای مصنوعی پایدار از پرورش ماهی حمایت میکند و فرصتهای سرمایهگذاری جدیدی ایجاد میکند.
-
حمایت از گردشگری زیستمحیطی: دریاچهها و سدها میتوانند به مناطق جذب گردشگر و تفرجگاه تبدیل شوند، همانطور که در مورد سد دربندخان و سد حمرین وجود دارد.
-
تغذیه مجدد آبهای زیرزمینی: مخازن و سدها به تصفیه آب و تغذیه مخازن زیرزمینی مهم کمک میکنند.
-
توسعه مناطق محروم: سدها اغلب در مناطق کوهستانی یا دورافتاده ساخته میشوند، که مستلزم ساخت زیرساخت و خدمات است و اقتصاد آن مناطق را رونق میبخشد.
الگوهای موفق قابل استفاده در داخل عراق:
-
سدهای منطقه کردستان: مانند سد دوکان و سد دهوک، که به طور قابل توجهی در تأمین آب و تولید برق برای منطقه مشارکت داشتهاند.
-
سد حمرین: که نقش تعیینکنندهای در تنظیم جریان رودخانه دیاله و تأمین آب برای چندین استان ایفا کرده است.
توصیههای خطاب به دولت عراق و وزارت منابع آبی:
۱. تدوین یک برنامه ملی فوری: آمادهسازی «برنامه ملی فوری برای پایداری آب» که بر پروژههای آبخیزداری و ساخت سد متمرکز است، با تعیین اولویتهای جغرافیایی و زمانی واضح.
۲. آمادهسازی مطالعات فنی جامع: انجام بررسیهای زمینشناسی و هیدرولوژیکی دقیق به منظور تعیین بهترین مکانها برای ساخت سدها (بزرگ، متوسط و کوچک)، مخازن و دریاچههای مصنوعی، به ویژه در مناطق غربی، بیابانی و استانهایی که در معرض سیلاب هستند.
۳. تخصیص منابع مالی: تصویب بودجههای استثنایی در قانون بودجه عمومی برای این پروژهها، و جستجوی تأمین مالی از طریق:
– صندوق ملی امنیت آبی.
– وامها و کمکهای بلاعوض بینالمللی (از بانک جهانی، سازمان ملل متحد، کشورهای دوست).
– مشارکت بخش خصوصی از طریق پروژههای (BOT) یا (BOO).
۴. تکیه بر تخصصهای ملی: به کارگیری توانمندیهای عراقی در زمینه مهندسی عمران و هیدرولوژی، با استفاده از مشاورههای بینالمللی برای پروژههای عظیم.
۵. ساخت سدهای کوچک و آبخیزداری اجتماعی: تشویق کشاورزان و جوامع محلی در مناطق روستایی برای ساخت سدهای کوچک و حوضچههای خاکی از طریق ارائه حمایت فنی و مالی، که بار پروژههای بزرگ را کاهش میدهد.
۶. تقویت همکاری منطقهای: ادامه گفتوگوی دیپلماتیک با کشورهای همسایه (ترکیه و ایران) برای تضمین سهمهای آبی عادلانه، در حالی که پروژههای داخلی به عنوان اهرم قدرت در مذاکرات مستندسازی میشوند.
۷. کمپینهای آگاهیبخش رسانهای: گسترش آگاهی در میان شهروندان درباره اهمیت صرفهجویی در مصرف آب و ضرورت حمایت از پروژههای سدسازی به عنوان یک مسئله سرنوشتساز ملی.
۸. ایجاد یک مرکز ملی هشدار زودهنگام و کنترل سیل: که بر فناوریهای مدرن و هواشناسی برای پیشبینی امواج باران و سیلابها و مدیریت کارآمد سطح آب در سدها متکی است.
نتیجهگیری:
عراق دیگر انتخابی جز اتخاذ فرهنگ «ذخیره هر قطره آب» ندارد. ساخت سدها و مخازن دیگر یک پروژه توسعهای لوکس نیست، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر برای بقا و ثبات است. این سرمایهگذاری در آینده نسلهای آینده است که کشور را از خشکسالی و سیل همزمان محافظت میکند و چالش آبی را به فرصتی واقعی برای توسعه پایدار تبدیل میکند. دولت و وزارت منابع آبی باید مسئولیت تاریخی خود را بپذیرند و با جدیت و اراده سیاسی واقعی برای اجرای این پروژههای حیاتی قبل از دیر شدن اقدام کنند.
مرکز دراسات الشهید الخامس
