ماجرای فرار جنگنده‌های عراقی به ایران در جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱) سرنوشت خلبانان + نوع هواپیماهای پناهنده + مقابله آمریکا

یکی از بحث‌برانگیزترین و راهبردی‌ترین رویدادهای جنگ خلیج فارس (۱۹۹۰-۱۹۹۱)، فرار دسته‌جمعی حدود ۱۴۰ فروند از هواپیماهای نظامی و غیرنظامی عراق به ایران بود. این رویداد که در تاریخ ۲۶ تا ۲۸ ژانویه ۱۹۹۱ (۶ تا ۸ بهمن ۱۳۶۹) رخ داد، نه تنها ناوگان هوایی عراق را برای همیشه از این کشور جدا ساخت، بلکه یکی از هوشمندانه‌ترین مانورهای ژئوپلیتیک ایران در دوران جنگ سرد محسوب می‌شود.

زمینه و علت فرار

با آغاز عملیات طوفان صحرا در ۱۷ ژانویه ۱۹۹۱، نیروی هوایی عراق در وضعیتی کاملاً نابرابر قرار گرفت. نیروهای ائتلاف با بمباران شدید فرودگاه‌ها، مراکز راداری و آشیانه‌ها، توان مقابله عراق را از بین بردند. تا اواسط بهمن ماه، حدود ۵۰ فروند هواپیمای عراقی در نبردهای هوایی سرنگون شده بودند . فرماندهان عراقی که می‌دیدند نیروی هوایی شان در حال نابودی کامل است، تصمیم گرفتند باقیمانده ناوگان خود را به کشور همسایه، ایران، منتقل کنند تا پس از پایان جنگ بازپس گیرند . ایران نیز که رسماً سیاست بی‌طرفی اعلام کرده بود، ضمن بستن آسمان خود به روی هواپیماهای ائتلاف، اجازه فرود به این پرنده‌ها را داد .

جدول تفکیکی هواپیماهای فراری به ایران بر اساس منابع معتبر

واکنش ائتلاف و سرنوشت برخی هواپیماها

ائتلاف به رهبری آمریکا که از تقویت نیروی هوایی ایران وحشت داشت، بلافاصله دو اسکادران از جنگنده‌های اف-۱۴ و اف-۱۵ را برای گشت‌زنی در مرز ایران و عراق مستقر کرد تا مانع فرارهای بعدی شود . در جریان همین مأموریت‌ها، یک گروه چهارفروندی از هواپیماهای عراقی (شامل یک ایلیوشین-۷۶) توسط سه فروند اف-۱۵ سرنگون شدند . برخی خلبانان عراقی نیز به دلیل اتمام سوخت، مجبور به فرود اضطراری در جاده‌های مرزی شدند؛ از جمله یک فروند میگ-۲۳ و یک میگ-۲۱ که در باند اضطراری پایگاه نوژه (همدان) به زمین نشستند .

موضع ایران و مناقشه پس از جنگ

پس از پایان جنگ، عراق بارها خواستار بازگرداندن این هواپیماها شد. اما دولت ایران به ریاست اکبر هاشمی رفسنجانی، بازگرداندن آن‌ها را منوط به دو شرط اساسی کرد: پرداخت غرامت جنگی عراق به ایران بابت جنگ هشت ساله و پرداخت هزینه‌های استقرار و نگهداری این هواپیماها در طول سال‌ها . وزیر خارجه وقت، علی‌اکبر ولایتی، در اظهار نظری جالب تنها ۲۳ فروند را تأیید کرد و بقیه را سرنگون‌شده خواند ، اما اسناد و تصاویر بعدی نشان داد که تقریباً تمام این پرنده‌ها سالم به ایران رسیده‌اند.

نکته ویژه: هواپیماهای کویتی

بخشی از هواپیماهایی که به ایران پناهنده شدند (چند فروند ایرباس و جنگنده)، در اصل متعلق به کویت بودند که عراق در جریان اشغال کویت آن‌ها را غارت کرده بود. پس از آزادی کویت، امیر وقت کویت در نامه‌ای رسمی به ایران، تمامی این هواپیماها را به پاس حمایت تهران از موضع کویت در برابر اشغال، به دولت ایران هدیه کرد .

اهمیت راهبردی

این رویداد، یکی از بزرگترین جابه‌جایی‌های هوایی در تاریخ معاصر بود. ایران توانست بدون پرداخت هیچ هزینه‌ای، ناوگان هوایی خود را با پیشرفته‌ترین جنگنده‌های شرقی و غربی تقویت کند. از سوی دیگر، نیروی هوایی عراق برای همیشه فلج شد و دیگر نتوانست به جایگاه پیشین خود بازگردد. این ماجرا به عنوان یکی از هوشمندانه‌ترین مانورهای سیاسی-نظامی ایران در قرن بیستم ثبت شده است.

سرنوشت خلبانان عراقی پناهنده به ایران

در میان انبوه هواپیماهای عراقی که در ژانویه ۱۹۹۱ به ایران پناهنده شدند، حدود ۱۳۰ تا ۱۵۰ خلبان و خدمه پروازی نیز حضور داشتند. سرنوشت این افراد، که در سایه سرنوشت هواپیماها کمتر به آن پرداخته شده، داستانی پیچیده و در مواردی غم‌انگیز است. این خلبانان که عمدتاً از نخبگان نیروی هوایی عراق بودند، در سه گروه اصلی به سرنوشت‌های متفاوتی دچار شدند.

گروه اول: بازگشت به عراق (اکثریت)

بیشتر این خلبانان (حدود ۱۰۰ نفر) پس از چند ماه تا چند سال، به عراق بازگردانده شدند. ایران در ابتدا آن‌ها را در اردوگاه‌هایی (عمدتاً در اطراف تهران و مشهد) نگهداری می‌کرد و به عنوان “پناهنده” از آن‌ها پذیرایی می‌شد. اما با درخواست مکرر دولت عراق و پس از مذاکرات دیپلماتیک، تهران موافقت کرد که آن‌ها را از طریق صلیب سرخ جهانی یا کشورهای ثالث به عراق بازگرداند. بازگشت این خلبانان اما برای بسیاری از آن‌ها پایانی خوش نداشت. رژیم صدام حسین که از فرار هواپیماها و خلبانان به شدت خشمگین بود، بسیاری از آن‌ها را به اتهام “خیانت” و “فرار از میدان نبرد” تحت پیگرد قرار داد. منابع متعددی از اعدام یا زندانی شدن طولانی‌مدت شماری از این خلبانان خبر داده‌اند. به عنوان مثال، برخی از خلبانان میگ-۲۹ و میراژ پس از بازگشت، هرگز دیده نشدند و گمان می‌رود که توسط دستگاه امنیتی صدام اعدام شده باشند. تنها شمار اندکی از آن‌ها که توانستند ثابت کنند فرارشان به دستور فرماندهی عالی (برای حفظ هواپیماها) بوده، از این سرنوشت رهایی یافتند، اما هرگز اجازه پرواز مجدد نیافتند.

گروه دوم: ماندگاران در ایران (اقلیت)

تعداد بسیار کمی از خلبانان عراقی (احتمالاً کمتر از ۱۵ نفر) تصمیم گرفتند به عراق بازنگردند و در ایران ماندگار شدند. دلایل این تصمیم متفاوت بود: ترس از اعدام توسط رژیم صدام، تمایل به زندگی در ایران به دلیل نزدیکی فرهنگی (به ویژه خلبانان شیعه‌عرب)، یا درخواست ایران برای همکاری. این افراد پس از مدتی به زندگی عادی در شهرهای مختلف ایران (از جمله تهران، مشهد و اصفهان) روی آوردند. برخی از آن‌ها حتی به عنوان خلبان یا مشاور در نیروی هوایی ایران (یا سپاه) به کار گرفته شدند. این افراد به دلیل ماهیت حساس کاری خود، تا سال‌ها هویت خود را پنهان نگه داشتند و اطلاعات چندانی از آن‌ها در دست نیست. با سقوط رژیم صدام در ۲۰۰۳، برخی از آن‌ها توانستند با خانواده‌های خود در عراق ارتباط برقرار کنند، اما بیشترشان ترجیح دادند همچنان در ایران بمانند.

گروه سوم: خلبانان هواپیماهای کویتی

در میان هواپیماهای فراری، چند فروند متعلق به کویت (شامل ایرباس‌ها و جنگنده‌های میراژ کویتی) نیز وجود داشت که عراق آن‌ها را در جریان اشغال کویت غارت کرده بود. خدمه این هواپیماها که تبعه کویت یا سایر کشورها بودند، به سرعت و با میانجی‌گری سازمان‌های بین‌المللی به کشورهای خود بازگردانده شدند و سرنوشت آن‌ها با خلبانان عراقی تفاوت داشت.

دلایل عدم بازگشت برخی هواپیماها و ارتباط آن با خلبانان

یکی از دلایلی که ایران بازگرداندن هواپیماها را منوط به پرداخت غرامت جنگی کرد، وضعیت حقوقی این پرنده‌ها بود. از دید ایران، این هواپیماها نه “غارت‌شده” بلکه “پناهنده” بودند و خلبانان آن‌ها نیز پناهنده محسوب می‌شدند. بر اساس قوانین بین‌المللی، بازگرداندن پناهندگان به کشوری که در آن در معرض خطر اعدام هستند، مجاز نیست. ایران احتمالاً از این استدلال برای توجیه عدم بازگرداندن برخی خلبانان و حتی هواپیماها استفاده کرد، اگرچه مسئله اصلی همواره غرامت جنگ بوده است.

نتیجه‌گیری

خلبانان عراقی که در ژانویه ۱۹۹۱ به ایران پناه بردند، قربانیان خاموش یک بازی ژئوپلیتیک بزرگ بودند. آن‌ها که برای نجات جان خود و هواپیماهایشان از بمباران ائتلاف گریخته بودند، در عراق با اتهام خیانت و در ایران با اقامتی طولانی و نامعلوم مواجه شدند. سرنوشت تلخ بسیاری از آن‌ها (اعدام یا زندان در عراق) در مقابل دستاورد بزرگ ایران (تصاحب مدرن‌ترین جنگنده‌های منطقه) قرار گرفت. امروزه و پس از گذشت سه دهه، هنوز بسیاری از جزئیات سرنوشت این خلبانان در هاله‌ای از ابهام باقی مانده است.