آشنایی با اقلیم کردستان؛ بخش چهارم: ساختار اقتصادی و منابع طبیعی – تمایزها و چالشها
اقتصاد اقلیم کردستان عراق در مقایسه با اقتصاد دولت مرکزی در بغداد، ویژگیهای متمایزی دارد که ریشه در موقعیت جغرافیایی، منابع طبیعی و ساختار حکمرانی مستقل آن است. این اقتصاد اگرچه وابستگی زیادی به درآمدهای نفتی دارد، اما از ظرفیتهای متنوع دیگری نیز برخوردار است.
۱. نفت و گاز؛ محور اصلی اقتصاد
منابع نفت و گاز مهمترین دارایی اقتصادی اقلیم کردستان محسوب میشوند. ذخایر اثباتشده نفت در مناطق تحت کنترل اقلیم حدود ۴۵ میلیارد بشکه برآورد میشود که بخش عمدۀ آن در میادین کرکوک، خورمور و تاوکه متمرکز است. اقلیم کردستان با استناد به ماده ۱۱۲ قانون اساسی عراق، حق مدیریت و توسعه میادین نفتی جدید را برای خود قائل است. این منطقه از سال ۲۰۰۷ قراردادهای مستقیم متعددی با شرکتهای نفتی بینالمللی (مانند اکسونموبیل، شورون و ژنرال انرژتیک) منعقد کرده است. خط لوله صادراتی مستقل کردستان که از طریق خاک ترکیه به بندر جیهان متصل میشود، امکان صادرات روزانه حدود ۴۵۰ هزار بشکه نفت را فراهم کرده است. این استقلال عملیاتی، مناقشهای دائمی با بغداد بر سر کنترل صادرات و توزیع درآمدها ایجاد کرده است.
۲. بودجه فدرال و سهم اقلیم
بر اساس توافقهای سیاسی و قانون بودجه فدرال، اقلیم کردستان مستحق دریافت ۱۲.۶۷ درصد از بودجه کل عراق است. این سهم که عمدتاً از محل فروش نفت ملی تأمین میشود، منبع اصلی تأمین مالی حقوق کارمندان و هزینههای جاری اقلیم محسوب میشود. با این حال، اجرای این توافق همواره با فراز و نشیب همراه بوده است. اختلاف بر سر حجم صادرات نفت اقلیم، میزان درآمدهای حاصل از آن و نظارت بغداد بر هزینهکرد بودجه، موجب قطع مکرر پرداختها و بحرانهای مالی در اقلیم شده است.
۳. بخشهای غیرنفتی و ظرفیتهای اقتصادی
اگرچه نفت ستون اصلی اقتصاد است، اما اقلیم کردستان از ظرفیتهای دیگری نیز برخوردار است:
-
کشاورزی: اقلیم با برخورداری از منابع آبی فراوان و خاک حاصلخیز، قطب کشاورزی عراق محسوب میشود. گندم، جو، انگور، انار و تنباکو از مهمترین محصولات کشاورزی منطقه هستند.
-
گردشگری: طبیعت کوهستانی، چشماندازهای بدیع و اماکن تاریخی، اقلیم کردستان را به مقصد اصلی گردشگری داخلی تبدیل کرده است. شهرهای اربیل (با ارگ تاریخی ثبتشده در یونسکو)، سلیمانیه، دهوک و شلالههای احمدآوه، سالانه میلیونها گردشگر جذب میکنند.
-
تجارت مرزی: همجواری با ترکیه، ایران و سوریه، اقلیم را به دروازه تجاری عراق تبدیل کرده است. گذرگاههای مرزی ابراهیمخلیل (با ترکیه) و باشماق و پرویزخان (با ایران)، شریانهای اصلی واردات کالا به عراق هستند.
-
سرمایهگذاری خارجی: قوانین تشویقی و فضای امنیتی نسبتاً باثبات، اقلیم را به مقصد جذابی برای سرمایهگذاران ترکی و ایرانی تبدیل کرده است.
۴. چالشهای ساختاری
اقتصاد اقلیم با چالشهای متعددی دستوپنجه نرم میکند: وابستگی شدید به درآمدهای نفتی، عدم تنوعبخشی به منابع درآمدی، فساد اداری و مالی، پرداخت نامنظم حقوق کارمندان، بدهی انباشته به شرکتهای نفتی، و وابستگی به ترکیه برای صادرات نفت و ورود کالا. این چالشها، آسیبپذیری اقتصاد اقلیم در برابر نوسانات قیمت نفت و تحولات سیاسی را افزایش داده است.
۵. تمایز با اقتصاد دولت مرکزی
تفاوت اصلی اقتصاد اقلیم با اقتصاد تحت کنترل بغداد، در انعطافپذیری نسبی، فضای بازتر برای سرمایهگذاری خارجی و تمرکز بر تجارت فرامرزی خلاصه میشود. با این حال، وابستگی هر دو بخش به درآمدهای نفتی و بودجه فدرال، آنها را در یک چارچوب کلان ملی به هم پیوند میزند.
