آشنایی با اقلیم کردستان عراق؛ بخش سوم: تاریخ تحولات سیاسی – از خودمختاری تا فدرالیسم
تاریخ سیاسی اقلیم کردستان عراق، روایتی از مبارزه برای کسب حقوق، نوسان بین خودمختاری و وابستگی، و در نهایت تثبیت جایگاه فدرال در ساختار نوین عراق است. این مسیر پرفرازونشیب را میتوان در پنج مرحله اساسی تحلیل کرد.
۱. نخستین گامها: توافق ۱۹۷۰ و خودمختاری محدود
مهمترین نقطه عطف در تاریخ معاصر کردستان عراق، توافق ۱۱ مارس ۱۹۷۰ بین دولت عراق به رهبری حزب بعث و رهبران کرد به رهبری ملا مصطفی بارزانی بود. این توافق که پس از سالها درگیری نظامی حاصل شد، برای نخستین بار موجودیت کردها را در چارچوب عراق به رسمیت شناخت و ایجاد “منطقه خودمختار کردستان” را در مناطقی با اکثریت کرد پیشبینی کرد. با این حال، این خودمختاری هرگز به طور کامل اجرا نشد و اختلاف بر سر مرزهای منطقه (به ویژه کرکوک) و توزیع قدرت، به سرعت توافق را به بنبست کشاند.
۲. دهه ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰: سرکوب، جنگ و آنفال
با فروپاشی توافق ۱۹۷۰، درگیریها از سر گرفته شد. رویداد سرنوشتساز دیگر، اتفاقنظر الجزایر ۱۹۷۵ بین ایران و عراق بود که در آن ایران متعهد به قطع حمایت از کردها شد. این امر به شکست سریع جنبش کردی انجامید و موج جدیدی از سرکوب را رقم زد. در طول جنگ ایران و عراق (۱۹۸۰-۱۹۸۸)، مناطق کردنشین به صحنه درگیریهای شدید تبدیل شدند. اوج این خشونتها، حملات أنفال (۱۹۸۶-۱۹۸۹) به رهبری علی حسن المجید بود که طی آن هزاران غیرنظامی کرد جان باختند، حدود ۲۰۰۰ روستا تخریب و شهر مرزی حلبچه با سلاح شیمیایی بمباران شد. این رویدادها تأثیر عمیقی بر حافظه جمعی کردها و مشروعیتزدایی از دولت مرکزی در نزد آنان بر جای گذاشت.
۳. ۱۹۹۱: خودمختاری بالفعل
پس از شکست عراق در جنگ دوم خلیج (۱۹۹۱)، کردها و شیعیان دست به قیام زدند. سرکوب خونین این قیامها از سوی ارتش عراق، موجب فرار حدود ۱.۵ میلیون کرد به مرزهای ایران و ترکیه شد. در واکنش به این بحران انسانی، شورای امنیت سازمان ملل با قطعنامه ۶۸۸، منطقه پرواز ممنوع در شمال (و جنوب) عراق ایجاد کرد. این منطقه، منطقه امن (ملاذ آمن) را برای کردها فراهم آورد و نیروهای عراقی در ۲۶ اکتبر ۱۹۹۱ مجبور به ترک مناطق کردنشین شدند. بدین ترتیب، کردستان عراق عملاً به خودمختاری دست یافت و در ۴ ژوئیه ۱۹۹۲ نخستین انتخابات پارلمانی خود را برگزار کرد.
۴. جنگ داخلی کردها (۱۹۹۴-۱۹۹۷)
دوره خودمختاری اما با صلح داخلی همراه نبود. رقابت قدرت بین دو حزب اصلی کرد، یعنی الحزب الدیمقراطی الکردستانی به رهبری مسعود بارزانی و الاتحاد الوطنی الکردستانی به رهبری جلال طالبانی، به درگیری نظامی انجامید. این جنگ داخلی که چند سال به طول انجامید، به تضعیف زیرساختها و تقسیم عملی منطقه به دو بخش اداری انجامید. سرانجام با میانجیگری آمریکا در سپتامبر ۱۹۹۸ توافق واشنگتن امضا شد و دو حزب توافق کردند که قدرت و منابع را تقسیم کنند، هرچند شکافها تا سالها باقی ماند.
۵. فدرالیسم قانونی در عراق جدید (۲۰۰۳ تا کنون)
سرنگونی رژیم صدام در سال ۲۰۰۳، صفحه جدیدی در تاریخ کردستان عراق گشود. رهبران کرد در تدوین قانون اساسی جدید نقشی کلیدی ایفا کردند و موفق شدند فدرالیسم را به عنوان اصل بنیادین حکمرانی در عراق به ثبت برسانند. قانون اساسی ۲۰۰۵، اقلیم کردستان را به عنوان یک موجودیت فدرال به رسمیت شناخت، زبان کردی را در کنار عربی رسمیت بخشید، و حقوق گستردهای برای منطقه قائل شد. پس از آن، کردستان عراق با حفظ خودمختاری داخلی، به بخشی جداییناپذیر از عراق فدرال تبدیل شد. دوره پس از ۲۰۰۵، با وجود چالشها (از جمله مناقشه بر سر کرکوک، اختلافات بودجهای با بغداد، و بحرانهای اقتصادی)، شاهد تثبیت موقعیت اقلیم به عنوان یک بازیگر تأثیرگذار در معادلات قدرت عراق بوده است.
