آشنایی با اقلیم کردستان عراق – بخش دوم: چارچوب حقوقی و ساختار سیاسی – حکمرانی ویژه در اقلیم کردستان عراق
نظام سیاسی اقلیم کردستان نمونهای از فدرالیسم درون دولتی است که بر اساس قانون اساسی عراق و قوانین مصوب خود اقلیم شکل گرفته است. این ساختار، ضمن حفظ وحدت عراق، اختیارات گستردهای را در اختیار نهادهای محلی قرار میدهد و الگویی متمایز از حکمرانی در سطح منطقه ایجاد کرده است.
مبانی حقوقی موجودیت اقلیم
پایه حقوقی اقلیم کردستان در نظام حقوقی عراق، نخست در قانون إدارة الدولة العراقیة للمرحلة الانتقالیة (قانون اداره دولت عراق در دوره انتقالی – ۲۰۰۴) و سپس در دستور جمهوری عراق (۲۰۰۵) به رسمیت شناخته شد. ماده ۱۱۷ قانون اساسی صراحتاً “إقلیم کردستان وسلطاتاته القضائیة والإداریة” (اقلیم کردستان و اختیارات قضایی و اداری آن) را به عنوان بخشی از عراق فدرال تأیید میکند. این اقلیم از حق وضع قوانین محلی، اجرای بودجه مستقل و اداره امور داخلی در حدودی که قانون اساسی مشخص کرده، برخوردار است. ماده ۱۲۱ نیز بر حق اقلیمها در “تعدیل تطبیق القوانین الإتحادیة” (تعدیل اجرای قوانین فدرال) در مواردی که با قوانین محلی مغایرت داشته باشد، تأکید میکند.
ساختار قدرت: ریاست، دولت و پارلمان
نظام حکمرانی در اقلیم کردستان، جمهوری پارلمانی با تفکیک نسبی قوا است:
-
ریاست اقلیم (سەرۆکایەتی ھەرێم): رئیس اقلیم که با رأی مستقیم مردم برای یک دوره چهار ساله انتخاب میشود، عالیترین مقام سمبلیک و اجرایی منطقه است. این مقام مسئولیت انسجام نهادی، عزل و نصب برخی مقامات عالیرتبه و فرماندهی نمادین نیروهای پیشمرگه را بر عهده دارد. از سال ۲۰۱۹، نیجیروان بارزانی (نچیرڤان بارزانی) این سمت را در اختیار دارد.
-
حکومت اقلیم (حکومهتی ههرێم): قوه مجریه به ریاست سەرۆک وەزیران (نخستوزیر) که از سال ۲۰۱۹ مسرور بارزانی است، اداره امور روزمره، اجرای قوانین و تنظیم روابط با دولت فدرال را بر عهده دارد. کابینه اقلیم متشکل از وزیرانی است که اکثراً از دو حزب اصلی دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان انتخاب میشوند.
-
پارلمان اقلیم کردستان (پەرلەمانی کوردستان): نهاد قانونگذاری با ۱۰۰ کرسی (شامل ۵ کرسی سهمیه برای اقلیتهای مسیحی، ترکمن و ایزدی) که با رأی مستقیم مردم برای چهار سال انتخاب میشود. این پارلمان وظیفه تصویب قوانین محلی، نظارت بر عملکرد دولت اقلیم و تأیید بودجه منطقه را بر عهده دارد. ریاست کنونی آن بر عهده ریواز فائق از اتحادیه میهنی کردستان است.
اختیارات ویژه و تمایز از دولت مرکزی
مهمترین تمایز اقلیم کردستان در چارچوب عراق فدرال، برخورداری از اختیاراتی است که در استانهای دیگر وجود ندارد:
-
امنیت و نظام: اقلیم دارای نیروی امنیتی مستقل به نام پیشمرگه (پێشمەرگە) است که تحت فرماندهی وزارت پیشمرگه در حکومت اقلیم فعالیت میکند و متولی تأمین امنیت مرزها و داخل منطقه است.
-
قوه قضائیه: نظام قضایی مستقل با دیوان عالی استیناف ویژه اقلیم که به دعاوی حقوقی درون منطقه رسیدگی میکند.
-
منابع طبیعی: بر اساس ماده ۱۱۲ قانون اساسی، اقلیم حق مدیریت منابع نفت و گاز کشفشده پس از ۲۰۰۵ را همراه با دولت فدرال دارد که خود منشأ مناقشات گستردهای شده است.
-
آموزش و فرهنگ: اقلیم دارای سیستم آموزشی مستقل با زبان کردی به عنوان زبان رسمی تدریس است و وزارت آموزش و پرورش و وزارت آموزش عالی ویژه خود را دارد.
احزاب و رقابت سیاسی
صحنه سیاسی اقلیم عمدتاً تحت سلطه دو حزب سنتی است: الحزب الدیمقراطی الکردستانی (پارتی دیموکراتی کوردستان) به رهبری مسعود بارزانی که پایگاه اصلی آن در اربیل و دهوک است، و الاتحاد الوطنی الکردستانی (یکێتی نیشتمانی کوردستان) به رهبری بافل طالبانی که در سلیمانیه و حلبچه نفوذ دارد. افزون بر این دو، حرکت التغییر (بزوتنهوهی گۆڕان)، جماعت العدالة و حرکت الجیل الجدید نیز از بازیگران مؤثر در پارلمان اقلیم محسوب میشوند.
این ساختار پیچیده، اگرچه گاه به موازیکاری و اختلافات داخلی انجامیده، اما به اقلیم کردستان امکان داده است تا الگویی از خودگردانی در چارچوب عراق فدرال را حفظ کند.
