آشنایی با نیروهای مسلح عراق؛ بخش پنجم: انحلال، بازسازی و دوران نوین ارتش عراق (۲۰۰۳ تا کنون)
سرنگونی دولت مرکزی در آوریل ۲۰۰۳ نقطه عطفی در تاریخ ارتش عراق بود. در ۲۳ مه ۲۰۰۳، پل برمر، رئیس اداره ائتلاف موقت (Coalition Provisional Authority)، با صدور فرمان شماره ۲، رسماً انحلال ارتش، وزارت دفاع و سایر نهادهای امنیتی عراق را اعلام کرد. این تصمیم که با هدف پاکسازی کامل ساختارهای دوره پیشین اتخاذ شد، پیامدهای عمیقی به همراه داشت: صدها هزار نظامی عراقی شامل افسران مجرب و سربازان وظیفه، یکشبه بیکار و سرگردان شدند و خلأ امنیتی عظیمی در سراسر کشور پدید آمد. این خلأ به سرعت توسط گروههای مسلح متعدد پر شد و زمینهساز بیثباتیهای بعدی گردید .
۱. بازسازی از صفر (۲۰۰۳-۲۰۱۱): تقریباً سه ماه پس از فرمان انحلال، اداره ائتلاف موقت فرآیند تشکیل ارتش جدید عراق را با نام “نیروهای مسلح جدید عراق” (New Iraqi Army) آغاز کرد. این نیروها با هدف ایجاد ساختاری کاملاً متفاوت از گذشته و تحت آموزش مستشاران آمریکایی و ائتلاف بینالمللی طراحی شدند. تمرکز اصلی بر ایجاد یگانهای سبک و ضدشورش بود، نه ارتشی سنگین با توان رزمی کلاسیک. در این دوره، شمار نیروها به تدریج افزایش یافت و تا سال ۲۰۱۱، حدود ۲۵۰ هزار نظامی در شرف تشکیل بودند. با این حال، خروج کامل نیروهای آمریکایی در دسامبر ۲۰۱۱، ارتش نوبنیاد عراق را با چالشهای بزرگی در زمینه تجهیزات پیشرفته، پشتیبانی هوایی و لجستیک مواجه کرد .
۲. آزمون سخت و بازآفرینی (۲۰۱۴-۲۰۱۷): حمله غافلگیرانه داعش در ژوئن ۲۰۱۴ و تصرف سریع موصل و گستره وسیعی از خاک عراق، نقاط ضعف عمیق ارتش را آشکار ساخت. سه لشکر مستقر در موصل در برابر نیروی بسیار کوچکتری از داعش فروپاشیدند و تجهیزات سنگین آنها به دست مهاجمان افتاد. این شکست تلخ، زنگ خطری برای بازسازی بنیادین ارتش بود. در واکنش به این بحران، دو تحول اساسی رخ داد: نخست، بسیج مردمی با عنوان “الحشد الشعبی” شکل گرفت و با صدور فتوا از سوی مراجع دینی، دهها هزار داوطلب برای مقابله با داعش سازماندهی شدند. دوم، بازسازی مجدد ارتش با اولویتهای تازه و حمایت هوایی گسترده ائتلاف بینالمللی کلید خورد. بین سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۷، ارتش عراق و حشد شعبی در عملیات بزرگ آزادسازی موصل، فلوجه و دیگر مناطق، توانستند با وجود تلفات سنگین، داعش را از شهرهای تحت اشغال بیرون برانند .
۳. یکپارچگی و حاکمیت ملی (۲۰۱۷ تا کنون): پس از پایان درگیریهای بزرگ علیه داعش، بحث ادغام گروههای مسلح در چارچوب نیروهای مسلح رسمی به موضوعی محوری تبدیل شد. بر اساس قوانین مصوب پارلمان، الحشد الشعبی به عنوان یک هیئت مستقل ذیل فرماندهی کل نیروهای مسلح و وابسته به نخستوزیر تعریف گردید و بخشی از بودجه دفاعی به آن اختصاص یافت. با این حال، چالش اصلی، تحقق “حصر السلاح بید الدولة” (انحصار سلاح در دست دولت) و یکپارچهسازی واقعی فرماندهی بوده است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند که تداوم فعالیت گروههای مسلح موازی، مهمترین مانع در مسیر تثبیت حاکمیت کامل دولت مرکزی است .
۴. توانمندیهای کنونی و چشمانداز آینده: ارتش عراق امروز دارای ۵۳۸ هزار پرسنل فعال و ۲۸۵ هزار نیروی ذخیره است. نیروی هوایی با دریافت جنگندههای اف-۱۶، پهپادها و سامانههای پشتیبانی، به تدریج توان عملیاتی خود را بازیافته است. در سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶، عملیاتهای متعددی با عنوان “سیف الحق” (شمشیر حق) علیه بقایای داعش در استانهای کرکوک، دیاله و صلاحالدین اجرا شده است . محمد شیاع السودانی، نخستوزیر و فرمانده کل نیروهای مسلح، در ژانویه ۲۰۲۶ ضمن تأکید بر تقویت اقتدار دولتی، خواستار حفظ بالاترین سطح آمادگی رزمی نیروها گردید . همزمان، با پایان یافتن مأموریت یونامی (UNAMI) در پایان سال ۲۰۲۵، گامی دیگر در مسیر حاکمیت کامل عراق برداشته شد . آینده ارتش عراق در گرو توانایی آن در یکپارچهسازی همه گروههای مسلح زیر چتر فرماندهی ملی و تقویت توان بازدارندگی در برابر تهدیدات داخلی و خارجی است.
