پارلمان عراق – بخش دوم. انتخابات، احزاب و نقش کنونی

 پارلمان عراق – بخش دوم. انتخابات، احزاب و نقش کنونی

نظام انتخاباتی و احزاب

• نظام انتخابی: عراق از سیستم “نمایندگی تناسبی با لیست باز” در استان‌ها استفاده می‌کند. هر استان یک حوزه انتخابیه است و کرسی‌ها بر اساس جمعیت و نسبت آرای هر لیست در آن استان توزیع می‌شود.

• چشمانداز سیاسی: صحنه سیاسی پارلمان عراق بسیار پراکنده و مبتنی بر ائتلاف است. هیچ حزبی به تنهایی اکثریت لازم برای حکومت (۱۶۵ کرسی) را کسب نمی‌کند. بنابراین، دولت‌ها همواره حاصل ائتلاف‌های پیچیده و شکننده بین بلوک‌های اصلی هستند. این بلوک‌ها عمدتاً حول محور هویت‌های شیعی، سنی و کردی شکل می‌گیرند، اگرچه احزاب فرامنطقه‌ای نیز حضور دارند.

  • نمونه‌ای از بلوک‌های اصلی در ادوار گذشته: ائتلاف‌هایی مانند “سائرون”، “فتح”، “التقدم”، “السيادة” “دوله القانون” و “الائتلاف الوطنی الکوردستانی” (شامل حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان) از بازیگران اصلی بوده‌اند.

نقش و عملکرد کنونی

• کارکرد نظارتی: یکی از وظایف مهم مجلس در سال‌های اخیر، تلاش برای اعمال نظارت قوی‌تر بر دولت، به ویژه در حوزه‌های مبارزه با فساد اداری و مالی، نحوه هزینه‌کرد درآمدهای نفتی و عملکرد وزارتخانه‌های خدماتی بوده است.

• تصویب قوانین مهم: مجلس در تصویب قوانین حساسی مانند قانون بودجه سالانه فدرال، قانون نفت و گاز و قوانین مربوط به انتخابات نقش محوری دارد.

• انتخاب مقامات عالی رتبه: علاوه بر رئیس‌جمهور، مجلس در انتخاب اعضای دیوان عالی و رئیس و اعضای کمیسیون مستقل انتخابات نیز نقش دارد.

ترکیب مجلس نمایندگان عراق (دوره ششم، ۲۰۲۵): توزیع استانی و احزاب شاخص

مقدمه

مجلس نمایندگان عراق (مجلس النواب) به عنوان رکن اصلی قانون‌گذاری و نظارت در جمهوری عراق، بر اساس قانون اساسی ۲۰۰۵ و پس از انتخابات سراسری اکتبر ۲۰۲۵، دوره ششم فعالیت خود را آغاز کرد. این مقاله به بررسی توزیع جغرافیایی (استانی) کرسی‌های مجلس و معرفی احزاب و ائتلاف‌های شاخص حاضر در آن، با تمرکز بر داده‌های دوره جاری می‌پردازد. شناخت این ترکیب برای درک موازنه قوا، جهت‌گیری‌های قانون‌گذاری و چالش‌های سیاسی عراق ضروری است.

بخش اول: توزیع کرسی‌های مجلس بر اساس استان (۲۰۲۵)

مجلس عراق دارای ۳۲۹ کرسی است که بر مبنای جمعیت هر استان (با محاسبه تقریبی یک کرسی به ازای هر ۱۰۰،۰۰۰ نفر) و همچنین ۹ کرسی سهمیه (کوتا) برای اقلیت‌های دینی و قومی توزیع می‌شود. این کرسی‌های سهمیه شامل مسیحیان (۵ کرسی)، ایزدیان (۱ کرسی)، صابئی‌منداییان (۱ کرسی) و شبک (۱ کرسی) می‌شود که در حوزه‌های انتخابیه خاص خود انتخاب می‌گردند.

در زیر، توزیع کرسی‌های عادی (غیرسهمیه) بر اساس استان‌های عمده نشان داده شده است. اعداد تقریبی و برآوردی از ترکیب نهایی است، چرا که توزیع نهایی درون هر استان نیز به آرای احزاب بستگی دارد.

بخش دوم: احزاب و ائتلاف‌های شاخص مجلس (۲۰۲۵)

پس از انتخابات ۲۰۲۵، صحنه سیاسی مجلس بسیار پراکنده است و بیش از ۲۰ لیست و ائتلاف موفق به کسب کرسی شده‌اند. هیچ‌یک به تنهایی نزدیک به اکثریت مطلق (۱۶۵ کرسی) نیستند. مهم‌ترین این احزاب و بلوک‌ها عبارتند از:

• ائتلاف “الإعمار و التنمية” :

  • رهبر: محمد شیاع السودانی (نخست‌وزیر).

  • پایه‌های انتخاباتی: ملی (فراگیر). این ائتلاف جدید که حول شخص السودانی و عملکرد دولت او در دوره قبل شکل گرفت، توانست در بسیاری از استان‌های مرکزی و جنوبی (به ویژه در بین رای‌دهندگان مستقل و جوان) حمایت جلب کند.

• ائتلاف “سائرون”:

  • رهبر: مقتدی صدر.

  • پایه‌های انتخاباتی: جامعه شهری شیعه، به ویژه در شهرهای بزرگ و مناطق فقیرنشین. این ائتلاف بازمانده جریان صدر است که در انتخابات ۲۰۲۱ با نام “سائرون” اکثریت آورد.

  • موقعیت کنونی: با حدود ۱۵ کرسی (طبق آمار ویکی‌پدیا: ۱۵ کرسی در بلوک “عزم” که هسته آن صادقون است)، کماکان یک نیروی بسیار اثرگذار و اغلب اعتراضی در مجلس است.

• حزب دموکرات کردستان (KDP):

  • رهبر: مسعود بارزانی.

  • پایه‌های انتخاباتی: استان‌های اربیل و دهوک و بخش‌های کردنشین نینوا و کرکوک.

  • موقعیت کنونی: بزرگترین حزب کرد با حدود ۲۰-۲۵ کرسی (در ائتلاف با دیگر احزاب کردی و محلی). بازیگری کلیدی در هر ائتلاف ملی برای تشکیل دولت.

• ائتلاف “دولت قانون”:

  • رهبر: نوری مالکی.

  • پایه‌های انتخاباتی: بخش‌هایی از جامعه سنتی شیعه.

  • موقعیت کنونی: نسبت به دوره‌های گذشته تضعیف شده، اما با حدود ۱۵ کرسی (طبق آمار ویکی‌پدیا در بلوک‌های مختلف) کماکان یک بلوک قابل توجه است.

• ائتلاف‌های سنی‌نشین:

  • مهم‌ترین آن‌ها: “الانبار هوینا”، “اهل نینوی”، “نیوی لاهلها” و بلوک “السيادة” که در استان‌های سنی‌نشین هم کرسی دارد.

  • ویژگی: بسیار پراکنده و استان-محور. در انتخابات ۲۰۲۵، لیست‌های محلی سنی موفقیت نسبی بیشتری نسبت به ائتلاف‌های بزرگ سنی قدیمی داشتند.

• اتحادیه میهنی کردستان (PUK):

  • رهبر: بافل طالبانی.

  • پایه‌های انتخاباتی: استان سلیمانیه و بخش‌هایی از کرکوک و دیاله.

  • موقعیت کنونی: با حدود ۱۰-۱۵ کرسی، رقیب اصلی حزب دموکرات کردستان در مناطق کردستان و حامی سنتی نزدیکی به بغداد.

بخش سوم: تحلیل تطبیقی و جمع‌بندی

• تغییر نقشه سیاسی: انتخابات ۲۰۲۵ نشان‌دهنده افول نسبی ائتلاف‌های بزرگ فرقه‌ای سنتی (مانند سائرون و الفتح در شکل قدیم) و ظهور ائتلاف‌های شخصیتمحور جدید (مانند صادقون خزعلی و تقدم حلبوسی) و تقویت لیست‌های محلی است. این نشان‌دهنده تحول در اولویت‌های رای‌دهندگان به سمت مسائل معیشتی و خدماتی است.

• چالش تشکیل دولت: پراکندگی شدید کرسی‌ها، تشکیل یک دولت ائتلافی پایدار را به چالش‌برانگیزترین و زمان‌برترین مرحله پس از انتخابات تبدیل کرده است. نیاز به ائتلاف حداقل ۴ یا ۵ بلوک بزرگ برای کسب اکثریت، باعث معامله‌گری‌های پیچیده بر سر پست‌های کلیدی می‌شود.

• نقش تعیین‌کننده کردها: مانند گذشته، احزاب کردی (به ویژه حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان) به عنوان سوینگ‌ووته (رای‌های تعیین‌کننده) در رسیدن به اکثریت عمل می‌کنند و در ازای حمایت، معمولاً خواستار تضمین حقوق و سهم بودجه منطقه کردستان هستند.

• آینده مجلس: موفقیت این مجلس در گرو توانایی آن برای عبور از بن‌بست‌های سیاسی، تصویب قوانین اساسی مانده (مانند قانون نفت و گاز) و تقویت نظارت بر اجرای بودجه و خدمات خواهد بود. ثبات دولت مشروط به ثبات ائتلاف پشتیبان آن در مجلس است.

این ترکیب جدید، هم چالش‌ها و هم فرصت‌هایی برای تمرکز بیشتر بر سیاست‌گذاری عمومی به جای منازعات هویتی قدیمی ایجاد کرده است.

مطالعات عراق