آشنایی با نیروهای مسلح عراق – بخش سوم: تحولات ارتش عراق در دوران پادشاهی و جمهوری اول (۱۹۳۲-۱۹۶۸)
دهه ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰ یکی از پرتلاطمترین و در عین حال سرنوشتسازترین ادوار تاریخ ارتش عراق محسوب میشود. در این بازه زمانی، ارتش از یک نیروی کوچک با مأموریتهای محدود داخلی به نهادی اثرگذار در معادلات منطقهای و صحنه سیاسی کشور تبدیل شد.
گسترش کمی و کیفی (۱۹۳۲-۱۹۴۱): با پایان یافتن قیمومت بریتانیا و ورود عراق به جامعه ملل در سال ۱۹۳۲، برنامه توسعه ارتش شتاب گرفت. شمار نیروها از ۸۰۰۰ نفر در اوایل دهه ۱۹۳۰ به ۴۳۰۰۰ نفر در آستانه جنگ جهانی دوم افزایش یافت. نیروی هوایی نیز با خرید جنگندههای گلادیاتور و آئوداکس از بریتانیا، نخستین اسکادرانهای خود را فعال کرد. در این سالها، کالج نظامی بغداد به مرکز اصلی تربیت افسران حرفهای تبدیل شد و بسیاری از فرماندهان نسل بعدی از این نهاد فارغالتحصیل گردیدند.
ارتش و تحولات منطقهای: نیروهای مسلح عراق در سال ۱۹۴۸ در چارچوب همکاری کشورهای عربی برای دفاع از فلسطین وارد نبرد شدند. یک سپاه به فرماندهی سرلشکر نورالدین محمود با استعداد سه تیپ پیاده و یک تیپ زرهی راهی جبهه فلسطین گردید. اگرچه این نبرد با شکست نظامی ائتلاف عربی همراه بود، اما تجربه ارزشمندی برای فرماندهان عراقی در زمینه جنگهای منظم به ارمغان آورد. در سالهای بعد، واحدهایی از ارتش عراق در رویدادهای منطقهای دیگری نیز حضور یافت.
دگرگونیهای درونی و نقش سیاسی: دهه ۱۹۵۰ با تحولات عمیق در ساختار ارتش همراه بود. در سال ۱۹۵۴، قراردادی با بریتانیا برای دریافت تجهیزات زرهی مدرن منعقد گردید که منجر به تشکیل تیپ ۲ زرهی با تانکهای سنچوریون شد. همزمان، نفوذ افکار ملیگرا و جریانهای سیاسی در میان افسران افزایش یافت. این روند در ۱۴ ژوئیه ۱۹۵۸ به اوج خود رسید، هنگامی که گروهی از افسران آزاد به رهبری عبدالکریم قاسم و عبدالسلام عارف با کودتایی مسالمتآمیز نظام پادشاهی را پایان دادند. ارتش در این مقطع به نماد حاکمیت ملی و عامل اصلی تغییر نظام سیاسی تبدیل شد.
دوره جمهوری نخست (۱۹۵۸-۱۹۶۸) : در دهه پس از انقلاب، ارتش با چالشهای متعددی مواجه گردید. از یک سو، جریانهای رقیب در درون نهاد نظامی برای کنترل قدرت کشمکش داشتند که به کودتاهای ۸ فوریه ۱۹۶۳ و ۱۸ نوامبر ۱۹۶۳ انجامید. از سوی دیگر، برنامههای تسلیحاتی جدیدی با خرید تجهیزات از شوروی و بریتانیا به اجرا درآمد. در این دوره، نیروی هوایی با دریافت جنگندههای میگ-۱۷ و هانتر، وارد عصر جت شد. نیروی دریایی نیز با استقرار ناوچههای مدرن در بندر بصره، مسئولیت حفاظت از آبهای سرزمینی را گسترش داد. با وجود بیثباتی سیاسی، ارتش در این دهه به عنوان مهمترین نهاد حافظ وحدت ملی و تمامیت ارضی عراق تثبیت گردید.
