آشنایی با نیروی هوایی عراق؛ بخش سوم: اوج قدرت و جنگ ایران و عراق (۱۹۸۰-۱۹۹۰)
دهه ۱۹۸۰ نقطه عطفی در تاریخ نیروی هوایی عراق محسوب میشود. این نیرو در آستانه جنگ با ایران، با برخورداری از حدود ۳۵۰ فروند هواپیمای جنگی شامل پیشرفتهترین جنگندههای شوروی و فرانسه، به یکی از نیرومندترین نیروهای هوایی منطقه خاورمیانه تبدیل شده بود. اما جنگ هشت ساله، هم آزمونی برای نمایش توانمندیها و هم صحنهای برای آشکارسازی کاستیهای ساختاری این نیرو بود.
شروع جنگ: عملیات برقآسای نافرجام
جنگ در ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ با حمله گسترده نیروی هوایی عراق به ۱۵ شهر و ۷ پایگاه هوایی ایران آغاز شد . این حمله که با الهام از عملیات موفق اسرائیل در جنگ ۱۹۶۷ طراحی شده بود، با شکست راهبردی مواجه گردید. تحلیلهای نظامی نشان میدهد که حملات هوایی عراق بیش از حد پراکنده بودند و با پیشروی نیروهای زمینی هماهنگی نداشتند . اشرفالدین قزاله، وزیر دفاع پیشین مصر، در تحلیل خود از این عملیات، آن را “فاجعهبار” توصیف کرده و علت اصلی را آموزش ناکافی خلبانان عراقی و تمرکز اشتباه بر پرواز در ارتفاعات بالا دانسته است . با این حال، نیروی هوایی عراق در همان روزهای نخست موفق به ثبت چندین پیروزی هوایی شد. در ۲۳ سپتامبر ۱۹۸۰، سرهنگ صباح عادل رزاق با میگ-۲۱ خود چهار فروند اف-۵ ایرانی را سرنگون کرد که او را به یکی از برترین خلبانان جنگ تبدیل نمود .
نبرد برای برتری هوایی
در طول جنگ، خلبانان عراقی با انواع مختلفی از جنگندهها به نبرد پرداختند. میگ-۲۱های قدیمیتر عمدتاً برای درگیری با اف-۵ و هلیکوپترهای کبرا به کار گرفته میشدند، در حالی که میگ-۲۵های پیشرفته و میراژ اف-۱ برای مقابله با اف-۱۴ تامکتهای ایرانی که مجهز به موشکهای پیشرفته فونیکس بودند، به میدان آمدند . سرتیپ محمد ریان، مشهورترین خلبان عراقی جنگ، با میگ-۲۵ خود موفق به سرنگونی ۵ فروند هواپیمای ایرانی شامل سه فروند اف-۴ و دو فروند اف-۵ شد . او که به “عقاب سیاه” معروف بود، تا زمان کشته شدن در ژوئن ۱۹۸۶ بر اثر سانحه زمینی، به نماد قدرت هوایی عراق تبدیل شده بود.
تنوع تسلیحاتی و تاکتیکهای نوین
نیروی هوایی عراق در این جنگ از ترکیبی از تسلیحات شرقی و غربی بهره میبرد. موشکهای هوابههوای شوروی از نوع آر-۱۳ (نسخه شوروی سایدوایندر)، آر-۴۰ و آر-۶۰ در کنار موشکهای فرانسوی آر.۵۵۰ ماژیک و سوپر ۵۳۰ دی بر روی میراژها استفاده میشدند . بر اساس فهرست ناقص پیروزیهای هوایی، خلبانان عراقی حداقل ۳۰ فروند هواپیمای ایرانی را در طول جنگ سرنگون کردند . از مهمترین این موفقیتها میتوان به سرنگونی دو فروند اف-۱۴ تامکت در اوت ۱۹۸۴ و ژانویه ۱۹۸۷ اشاره کرد که غرور نیروی هوایی ایران را هدف قرار داد . با این حال، ارزیابیهای دقیقتر نشان میدهد که تعداد واقعی پیروزیها احتمالاً بسیار بیشتر از این آمار بوده است.
نقش راهبردی و محدودیتها
با وجود توانمندیهای قابل توجه، نیروی هوایی عراق هرگز نتوانست به برتری هوایی کامل دست یابد. تحلیلگران نظامی دلایل متعددی برای این ناتوانی برشمردهاند: ضعف در برنامهریزی و هماهنگی با نیروهای زمینی، ناتوانی در انهدام خطوط تدارکاتی دشمن، و استفاده نادرست از جنگندهها در نقشهای نامناسب . به عنوان مثال، نیروی هوایی عراق نتوانست از برتری خود برای جلوگیری از تقویت نیروهای ایرانی در آبادان از طریق دریا استفاده کند . همچنین در حملات توپخانهای و پشتیبانی نزدیک، هماهنگی لازم میان خلبانان و فرماندهان زمینی وجود نداشت .
نبرد نفتکشها و پایان جنگ
از سال ۱۹۸۴ به بعد، نیروی هوایی عراق نقشی محوری در “جنگ نفتکشها” ایفا کرد و با حملات گسترده به کشتیهای تجاری عازم بنادر ایران، تلاش کرد فشار اقتصادی بر تهران را افزایش دهد. در این مرحله، میراژ اف-۱ عراقی که به موشکهای اگزوسه مجهز بود، به سلاحی مرگبار علیه نفتکشها تبدیل شد. در ۱۹ ژوئیه ۱۹۸۸ و در آخرین ماههای جنگ، خلبان علی صباح با یک فروند میراژ اف-۱ موفق شد یک فروند اف-۱۴ تامکت ایرانی را با موشک سوپر ۵۳۰ دی سرنگون کند که آخرین پیروزی هوایی ثبتشده عراق در این جنگ بود . در پایان جنگ، نیروی هوایی عراق علیرغم تحمل تلفات قابل توجه، به اوج قدرت خود رسید و در سال ۱۹۸۸ با حدود ۱۰۵۰ فروند هواپیما، به یکی از بزرگترین نیروهای هوایی منطقه تبدیل شد . اما این اوج، دوامی نداشت و تنها دو سال بعد، در جریان جنگ خلیج فارس، این قدرت عظیم تقریباً به طور کامل منهدم گردید.
