آشنایی با اقلیم کردستان عراق؛ بخش پنجم: فرهنگ، هویت و زبان – تمایزات قومی و فرهنگی
اقلیم کردستان عراق از نظر فرهنگی و هویتی، پیکرهای متمایز در درون جامعه عراق محسوب میشود. این تمایز ریشه در زبان، تاریخ، رسوم و ساختار اجتماعی خاص منطقه دارد و در عین حال، تنوع درونی قابل توجهی نیز در آن مشاهده میشود.
۱. زبان؛ ستون هویت کردی
مهمترین مؤلفه هویتی در اقلیم کردستان، زبان کردی است که بر اساس قانون اساسی عراق در کنار عربی، زبان رسمی کشور محسوب میشود. کردی در اقلیم به دو گویش اصلی تقسیم میشود:
-
سورانی (سۆرانی): گویش غالب در اربیل، سلیمانیه و حلبچه که خط رسمی آن بر پایه الفبای عربی-کردی (اصلاحشده) است و زبان اصلی رسانهها، آموزش و ادارات دولتی در این مناطق محسوب میشود.
-
کرمانجی (کورمانجی): گویش رایج در استان دهوک و مناطق کردنشین شمالغربی که با اندکی تفاوت در لهجه و واژگان، در آن مناطق رسمیت دارد.
عربی به عنوان زبان ملی در ارتباط با دولت فدرال و مدارس خصوصی عربیزبان استفاده میشود، اما کردی زبان نخست آموزش از دبستان تا دانشگاه است.
۲. تنوع قومی و مذهبی
اقلیم کردستان اگرچه با هویت کردی شناخته میشود، اما پهنهای از اقلیتهای قومی و مذهبی را نیز در خود جای داده است. مهمترین این گروهها عبارتند از:
-
ترکمنها: سومین گروه قومی بزرگ عراق که در شهرهای اربیل، کرکوک و تلعفر تمرکز دارند و به زبان ترکی آذربایجانی سخن میگویند. آنها دارای احزاب سیاسی، رسانههای مستقل و کرسیهای اختصاصی در پارلمان اقلیم هستند.
-
آشوریها و کلدانیها: پیروان کلیساهای سریانی که در دشتهای نینوا و شهرهای دهوک و اربیل ساکنند. آنها با زبان سریانی و هویت مسیحی خود، یکی از قدیمیترین جوامع منطقه را تشکیل میدهند.
-
ایزدیها: پیروان آیین ایزدی که عمدتاً در منطقه سنجار (نزدیک مرز سوریه) و بخشهایی از دهوک زندگی میکنند. این جامعه با باورها و آیینهای منحصربهفرد خود، یکی از متمایزترین گروههای دینی خاورمیانه است.
-
ارامنه و شبک: گروههای کوچکتری که هر یک دارای هویت زبانی و آیینی ویژه خود هستند.
۳. اعیاد، رسوم و نمادها
فرهنگ کردی دارای آداب و رسوم خاصی است که آن را از فرهنگ عربی رایج در مرکز و جنوب عراق متمایز میکند:
-
نوروز (نەورۆز): مهمترین جشن ملی کردها در ۲۱ مارس، که نماد پیروزی نور بر تاریکی و آغاز سال نو است. این روز در اقلیم کردستان تعطیل رسمی بوده و با برافروختن آتش، جشنهای خیابانی و مراسم نمادین همراه است.
-
سرود و پرچم: سرود ملی “ئەی ڕەقیب” (ای دیدهبان) و پرچم سهرنگ سرخ-سفید-سبز با خورشید ۲۱ پَر، نمادهای رسمی اقلیم هستند که در کنار نمادهای ملی عراق (پرچم و سرود “موطنی”) در مراسم رسمی استفاده میشوند.
-
پوشاک سنتی: لباس کردی با طراحی خاص و رنگهای متنوع (از جمله “سروال و کوا” برای مردان و لباسهای رنگارنگ برای زنان) همچنان در مراسمها و زندگی روزمره در مناطق کردنشین رواج دارد.
-
موسیقی و رقص: موسیقی مقامی کردی با سازهایی مانند تنبور و دف، و رقصهای گروهی (ههڵپەرکێ) بخش جداییناپذیر از آیینهای شادی و سوگواری هستند.
۴. نظام آموزشی و رسانهای مستقل
اقلیم کردستان دارای وزارت آموزش و پرورش و وزارت آموزش عالی مستقل است. زبان کردی زبان اصلی تدریس در تمام مقاطع است و دانشگاههای متعددی از جمله دانشگاه صلاحالدین در اربیل، دانشگاه سلیمانیه و دانشگاه دهوک به زبان کردی و انگلیسی فعالیت میکنند. افزون بر این، شبکههای تلویزیونی متعدد کردیزبان مانند کردسات، رووداو و انآرتی، و صدها ایستگاه رادیویی و وبسایت خبری، فضای رسانهای پویایی را در منطقه ایجاد کردهاند.
۵. تمایز از فرهنگ عربی
تفاوت فرهنگی اقلیم کردستان با فرهنگ مسلط عربی در بغداد و جنوب عراق را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد: زبان و ادبیات متفاوت، تقویم فرهنگی مستقل با محوریت نوروز، پوشش و موسیقی خاص، نقش برجستهتر زنان در جامعه (با وجود محافظهکاری نسبی)، و پیوندهای فرهنگی نزدیکتر با کردهای ترکیه، ایران و سوریه. این تمایزها، همراه با ساختار سیاسی خودگردان، هویتی متمایز اما در عین حال مکمل برای عراق فدرال ساخته است.
