آشنایی با نیروی هوایی عراق؛ بخش چهارم: از طوفان صحرا تا سقوط ۲۰۰۳ (۱۹۹۰-۲۰۰۳)
دوره ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۳ یکی از تلخترین و پرفرازونشیبترین مقاطع تاریخ نیروی هوایی عراق است. این نیرو که تنها دو سال پیش از آن با حدود ۱۰۵۰ فروند هواپیما به اوج قدرت خود رسیده بود، در طول یک دهه و نیم تقریباً به طور کامل منهدم شد و دیگر هرگز نتوانست جایگاه پیشین خود را بازیابد. این افول در سه مرحله اصلی رخ داد.
۱. حمله به کویت و پیامدهای فوری (۱۹۹۰-۱۹۹۱)
پس از حمله عراق به کویت در اوت ۱۹۹۰، نیروی هوایی عراق در وضعیت آمادهباش کامل قرار گرفت. اما زمانی که ائتلاف بینالمللی به رهبری آمریکا در ژانویه ۱۹۹۱ عملیات طوفان صحرا را آغاز کرد، ضعفهای عمیق این نیرو آشکار شد. در نخستین ساعات جنگ، نیروی هوایی عراق نتوانست هیچ گونه مقاومت مؤثری در برابر موج اول حملات هوایی ائتلاف نشان دهد. رادارها و مراکز فرماندهی و کنترل منهدم شدند و خلبانان عراقی برای نبرد با پیشرفتهترین جنگندههای جهان شامل اف-۱۵، اف-۱۶ و اف-۱۱۱، تنها میگ-۲۹های محدود و میراژ اف-۱ را در اختیار داشتند.
در روزهای نخست، چندین درگیری هوایی رخ داد که به سرنگونی دهها فروند هواپیمای عراقی انجامید. مشهورترین این نبردها، درگیری ۱۹ ژانویه ۱۹۹۱ بود که در آن خلبانان عراقی با میگ-۲۵ خود موفق شدند یک اف-۱۵ آمریکایی را هدف قرار دهند، اما این هواپیما سرانجام با موشک سایدوایندر سرنگون شد . در مجموع، نیروی هوایی عراق در طول جنگ خلیج فارس حدود ۵۰۰ فروند از هواپیماهای خود را از دست داد. بسیاری از آنها در آشیانههای خود منهدم شدند و دهها فروند نیز برای نجات از نابودی به ایران گریختند.
۲. فرار به ایران (۱۹۹۱)
یکی از بحثبرانگیزترین رویدادهای این دوره، فرار حدود ۱۴۰ فروند از هواپیماهای عراقی (عمدتاً میگ-۲۹، میراژ اف-۱ و سوخوی-۲۴) به ایران در اواخر ژانویه ۱۹۹۱ بود . این هواپیماها که برای حفظ آنها از حملات هوایی به ایران گسیل شده بودند، پس از جنگ هرگز به عراق بازنگشتند. دولت ایران آنها را بخشی از غرامتهای جنگ هشت ساله با عراق تلقی کرد و آنها را در نیروی هوایی خود به کار گرفت . این ضربه، افزون بر خسارات جنگی، نیروی هوایی عراق را از توان راهبردی خود محروم ساخت. این بخش از گفتار، در یک مقالهی ویژه از سوی مطالعات عراق به تفصیل ارائه خواهد شد.
۳. تحریمها، مناطق پرواز ممنوع و فرسایش تدریجی (۱۹۹۱-۲۰۰۳)
پس از پایان جنگ، سازمان ملل تحریمهای همهجانبهای علیه عراق اعمال کرد که شامل ممنوعیت کامل خرید و فروش تسلیحات و قطعات یدکی بود. این تحریمها، همراه با اعمال منطقه پرواز ممنوع در شمال و جنوب عراق (که از سوی آمریکا، بریتانیا و فرانسه اجرا میشد)، عملاً نیروی هوایی عراق را زمینگیر کرد. هواپیماها به دلیل کمبود قطعات یدکی و سوخت مناسب، به تدریج از مدار پرواز خارج شدند. خلبانان به دلیل محدودیت ساعات پرواز، مهارتهای خود را از دست دادند.
در این دوره، هواپیماهای عراقی به ندرت اجازه پرواز مییافتند و هرگونه تلاش برای نقض منطقه پرواز ممنوع با واکنش سریع جنگندههای ائتلاف مواجه میشد. در طول دهه ۱۹۹۰، درگیریهای پراکندهای میان نیروی هوایی عراق و هواپیماهای آمریکایی رخ داد که به سرنگونی چند فروند دیگر از هواپیماهای عراقی انجامید. آخرین نمونه آن، در دسامبر ۲۰۰۲ بود که یک فروند میگ-۲۵ عراقی با موشک آمریکایی سرنگون شد . بدین ترتیب، تا آستانه حمله ۲۰۰۳، نیروی هوایی عراق به نیرویی کاملاً زمینگیر و فاقد توان رزمی مؤثر تبدیل شده بود.
۴. حمله ۲۰۰۳ و انحلال نهایی
با آغاز حمله آمریکا به عراق در مارس ۲۰۰۳، نیروی هوایی عراق عملاً هیچ نقشی در دفاع از کشور ایفا نکرد. اکثر هواپیماهای باقیمانده در همان روزهای نخست در پایگاههای خود منهدم شدند یا توسط نیروهای ائتلاف به غنیمت گرفته شدند. فرماندهی عالی عراق حتی دستور دفاع هوایی گستردهای صادر نکرد و بسیاری از خلبانان در پادگانهای خود ماندند . با سقوط بغداد در آوریل ۲۰۰۳، نیروی هوایی عراق به طور کامل منحل شد. آنچه از این نیروی عظیم باقی ماند، خاطرات افتخارآمیز دهه ۱۹۸۰ و انبوهی از آوار و فلزات سوخته در پایگاههای هوایی بود. فصل جدیدی از تاریخ نیروی هوایی عراق، اما از صفر و با کمک همان کشوری که آن را نابود کرده بود، آغاز میشد.
