گزارش انتقادی: نگاهی به گزارش صوت العراق با عنوان: «پس از حمله به حشد الشعبی… آیا عراق به سمت جنگ با همسایگان سوق داده میشود؟»
مطالعات عراق
مقدمه
گزارش «صوت العراق» با عنوان «پس از حمله به حشد الشعبی… آیا عراق به سمت جنگ با همسایگان سوق داده میشود؟» به بررسی تنشهای اخیر میان آمریکا و عربستان از یک سو و گروههای مسلح نزدیک به ایران از سوی دیگر پرداخته و این نگرانی را مطرح میکند که عراق ممکن است به سمت یک جنگ منطقهای سوق داده شود. اگرچه گزارش به برخی واقعیتهای میدانی اشاره دارد، اما در تحلیل خود دچار چندین خطای اساسی است که نیاز به بررسی انتقادی دارد. در ادامه، ضمن بازتاب محتوای گزارش، نقدهای وارد بر آن نیز ارائه میشود.
بازتاب گزارش: تشدید تنش و نگرانی از جنگ منطقهای
گزارش با اشاره به حملات هوایی آمریکا و عربستان به مواضع حشد الشعبی در استانهای مختلف عراق (بغداد، واسط، نینوا، بصره، کرکوک، کربلا و دیالى) آغاز میشود. این حملات که در پاسخ به اتهامات عربستان مبنی بر انجام حملات پهپادی از خاک عراق به تأسیسات نفتی این کشور انجام شد، به گفته هیئت حشد الشعبی، منجر به کشته شدن دستکم ۲۰ نفر و زخمی شدن ۳۲ نفر از اعضای آن گردید.
ناظران در بغداد و ریاض هشدار میدهند که ادامه این تشدید تنشها، عراق را به سمت رویارویی منطقهای گستردهتری سوق خواهد داد. دولت عراق با چالش بزرگی برای کنترل سلاحهای خارج از چارچوب دولت و جلوگیری از استفاده از خاک خود برای حمله به کشورهای همسایه، و در عین حال حفظ روابط منطقهای و بینالمللی خود، روبرو است.
موضع دولت عراق: محکومیت و طرح امنیتی
پس از این حملات، شورای عالی امنیت ملی عراق به ریاست نخستوزیر علی الزیدی، حملات را محکوم کرده و بر مخالفت با هرگونه نقض حاکمیت عراق تأکید کرد. این شورا همچنین از تدوین یک طرح امنیتی جامع برای کنترل زمین و جلوگیری از هرگونه استفاده از خاک عراق برای تهدید کشورهای همسایه، ادامه اجرای طرح انحصار سلاح در دست دولت، و پیشبرد توافق برای پایان مأموریت ائتلاف بینالمللی در پایان سپتامبر ۲۰۲۶ خبر داد. شورا تأکید کرد که برخورد با هرگونه تجاوز یا تهدید، مسئولیت انحصاری دولت عراق و نهادهای قانون اساسی آن است و از همه طرفها خواست که به مسیرهایی که ناپایداری منطقه را افزایش میدهند، کشیده نشوند.
سرتیپ سعد معن، رئیس سلول اطلاعرسانی امنیتی عراق، نیز گفت که نهادهای امنیتی و نظامی با هماهنگی و همکاری مستمر بر اساس دستورات فرمانده کل نیروهای مسلح، برای حفظ امنیت و ثبات و افزایش آمادگی نیروها برای مقابله با تهدیدات مختلف، فعالیت میکنند.
ابزارهای کنترل تشدید تنش و فراخوان برای بیطرف نگه داشتن عراق
مجاشع التمیمی، تحلیلگر سیاسی، معتقد است که دولت عراق ابزارهای مختلفی برای مهار تشدید تنش در اختیار دارد که با تقویت ابزارهای امنیتی و قانونی دولت، به ویژه اجرای تصمیمات مربوط به انحصار سلاح، آغاز میشود. وی همچنین بر اهمیت دیپلماسی پیشگیرانه و گفتگوی ملی برای تعهد نیروهای سیاسی به یک مسیر تصمیمگیری مستقل تأکید کرد.
در میانه این بحران، موضع مقتدی الصدر که خواستار عدم درگیر کردن عراق در مناقشه منطقهای شد، برجسته گردید. الصدر از سپاه پاسداران و گروههای مسلح خواست که عراق را به میدان نبرد تبدیل نکنند و از دولت خواست تا حاکمیت خود را اعمال کرده و امنیت را برقرار سازد. کاظم الجحیشی، پژوهشگر مسائل امنیتی و سیاسی، معتقد است که این موضع، منعکسکننده یک رویکرد عقلایی در صحنه عراق است.
گروههای مسلح تهدید به پاسخ میکنند
در مقابل، گروههای مسلح موسوم به «مقاومت اسلامی در عراق» این حملات را رد کرده و تهدید به پاسخ نظامی کردند. سازمان بدر به رهبری هادی العامری، این حملات را «تجاوزی گناهآلود و غیرقابل توجیه» توصیف کرده و از دولت خواستار موضعی قاطع شد. قیس الخزعلی، دبیرکل عصائب اهل الحق، نیز گفت که هدف قرار دادن یک نیروی امنیتی عراقی در داخل خاک عراق، نقض حاکمیت است. جنبش النجباء نیز تهدید به پاسخ کرده و خواستار قطع همکاری با عربستان شد، در حالی که سرایا اولیاء الدم خواستار اخراج سفیر عربستان و قطع روابط دیپلماتیک و اقتصادی با ریاض شدند.
پاسخ ریاض: حق دفاع از خود
از سوی عربستان، خلیل الخلیل، تحلیلگر و نویسنده سعودی، گفت که ریاض اهداف خود را که مقرهای گروههای عراقی مرتبط با سپاه پاسداران بود، پس از اثبات دخالت آنها در پرتاب موشک و پهپاد به سمت خاک این کشور، هدف قرار داده است. وی تأکید کرد که عربستان حق خود برای حفاظت از حاکمیت و تأسیسات اقتصادی خود را محفوظ میداند و توانایی نظامی برای پاسخ به هر تهدیدی را دارد. خلیل نتیجهگیری کرد که ادامه وجود گروههای مسلح خارج از کنترل کامل دولت، چالشی برای عراق و روابط آن با محیط عربیاش است.
نقد گزارش: نقاط کور تحلیلی
با وجود اشاره گزارش به برخی واقعیتها، چندین نقد اساسی بر آن وارد است:
نقد اول: نادیده گرفتن پیشینه تجاوزات آمریکا و عربستان
گزارش، حملات هوایی آمریکا و عربستان را صرفاً در پاسخ به حملات پهپادی به عربستان توصیف میکند و از این واقعیت اساسی غافل میشود که این حملات، نقض آشکار حاکمیت ملی عراق است. گزارش بدون آنکه به جنبه حقوقی و سیاسی این تجاوز بپردازد، آن را با عباراتی مانند «دفاع مشروع» توجیه میکند. این رویکرد یکسویه، زمینهساز تداوم این تجاوزات و تضعیف حاکمیت عراق خواهد شد.
نقد دوم: القای تقصیر به گردن محور مقاومت
گزارش با تکرار عبارتهای تحقیرآمیز مانند «فصائل موالية لإيران»، تلاش میکند تمام تقصیرات را به گردن این گروهها و ایران بیندازد و از نقش مستقیم آمریکا در اشغال و ناامنسازی منطقه (از طریق حضور نظامی خود) و همچنین نقش عربستان در تشدید تنشها چشمپوشی میکند. این رویکرد، یک روایت تحریفشده از واقعیت است.
نقد سوم: ارائه تصویر ناقص از حشد الشعبی
گزارش حشد الشعبی را صرفاً به عنوان «گروههای شبهنظامی» و «فصائل مسلحه» معرفی میکند، در حالی که این نهاد به عنوان بخشی از نیروهای مسلح عراق، نقشی حیاتی در دفاع از کشور و پیروزی بر داعش ایفا کرده است. نادیده گرفتن این هویت رسمی، تلاش برای مشروعیتزدایی از یک نهاد ملی و تحمیل روایت غربی بر واقعیت عراق است.
نقد چهارم: پاسخ محور مقاومت؛ واکنش به تجاوز، نه آغاز جنگ
گزارش هشدارها و تهدیدهای گروههای مسلح عراقی را به عنوان «تهدید به جنگافروزی» و «تلاش برای کشاندن عراق به جنگ همسایگان» تفسیر میکند، در حالی که این واکنشها در چارچوب حق مشروع دفاع از خود در برابر تجاوز مستقیم نظامی عربستان به خاک عراق است. سکوت در برابر حمله نظامی عربستان و سپس بزرگنمایی واکنشهای دفاعی، یک دوگانگی آشکار در تحلیل است. در این گزارش اشارهای به سوابق حملات خونبار آمریکا به کشور عراق در طی جنگ چهل روزه دیده نمیشود.
نقد پنجم: نادیده گرفتن سیاست دوگانه عربستان و آمریکا
گزارش از این واقعیت اساسی غافل میشود که عربستان و آمریکا در حالی که از نقض حاکمیت عراق سخن میگویند، خودشان مرتکب نقض آشکار آن شدهاند. این سیاست دوگانه، نشان میدهد که نگرانی اصلی این کشورها حفاظت از حاکمیت عراق نیست، بلکه تضعیف گروههای نزدیک به ایران و تغییر موازنه قدرت در منطقه به نفع خود است.
جمعبندی
گزارش «صوت العراق» با وجود اشاره به برخی واقعیتهای میدانی، با پذیرش روایت طرفین متخاصم (آمریکا و عربستان) و نادیده گرفتن ابعاد حقوقی و سیاسی تجاوز به خاک عراق، تحلیلای یکجانبه ارائه میدهد که به جای کمک به حل بحران، به تشدید آن و القای تقصیر به گردن طرف مقابل دامن میزند. برای ارائه تحلیلی واقعگرایانه، باید:
-
به جای تکرار اصطلاحات تحقیرآمیز غربی، به هویت قانونی و ملی حشد الشعبی احترام گذاشت.
-
مسئولیت اصلی بحران را به گردن متجاوزان (آمریکا و عربستان) انداخت.
-
پاسخ محور مقاومت را به عنوان دفاع مشروع در برابر تجاوز، نه جنگافروزی، به رسمیت شناخت.
-
بر ضرورت خویشتنداری همه طرفها و احترام به حاکمیت عراق تأکید کرد.
