سربازی اجباری در عراق؛ میان واقعیت و الزامات دولت مدرن
عبد الرزاق فرحان البهادلي
مقدمه:
دعوتها برای بازگرداندن سربازی اجباری در عراق به عنوان ابزاری برای افزایش انضباط، هویت ملی و آمادگی نظامی مطرح میشود. اما این بحث فراتر از «خدمت وظیفه عمومی»، سؤالی عمیقتر را مطرح میکند: آیا قدرت از طریق اجبار و بسیج گسترده ساخته میشود، یا از طریق حرفهایگرایی و کارآمدی؟
۱. ارتش عراق؛ مسیری تاریخی مختصر
از زمان تأسیس در سال ۱۹۲۱، ارتش عراق مراحل سرنوشتسازی را گذرانده است: جنگ با ایران (۱۹۸۰-۱۹۸۸) که تواناییهای انسانی و اقتصادی را تحلیل برد؛ جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱) که شکاف بین تعداد و آمادگی را آشکار کرد؛ جنگ ۲۰۰۳ که به انحلال و بازسازی ارتش انجامید؛ و جنگ با داعش (۲۰۱۴-۲۰۱۷) که اهمیت آموزش کیفی و فناوری را برجسته ساخت. خلاصه مسیر: کارآمدی، آموزش و فناوری همواره تعیینکنندهتر از تعداد بودهاند.
۲. ارتش و سیاست؛ تداخلی که بر بیطرفی تأثیر گذاشت
ارتش عراق در مقاطعی بخشی از منازعه بر سر قدرت بوده است: کودتای ۱۹۵۸، تلاش کودتا در موصل (۱۹۵۹)، کودتای ۱۹۶۳، و کودتای ۱۹۶۸ که حاکمیت حزب بعث را تثبیت کرد. این تداخل بر بیطرفی نهاد ارتش تأثیر گذاشته است.
۳. قدرت در داخل؛ خاطرهای که نمیتوان نادیده گرفت
ارتش در داخل مرزها نیز در زمینههای متعددی به کار گرفته شده است: سمیل (۱۹۳۳) علیه آشوریها، وثبه کانون (۱۹۴۸)، اعتراضات دانشجویی بغداد (۱۹۵۶)، انتفاضه شعبانیه (۱۹۹۱)، و درگیریهای ارتش و پیشمرگه (۱۹۶۱-۱۹۹۱). این تجارب بر ضرورت جداسازی نقش دفاعی خارجی از نقش داخلی تأکید دارد.
۴. تأثیر سربازی اجباری بر زندگی جوانان
محدودیت در سفر، کار و تحصیل؛ توقف مسیرهای آموزشی و حرفهای؛ و تحمیل تعهد اجباری در سن حساس.
۵. استدلال موافقان و محدودیت تأثیر آن
هویت ملی از طریق عدالت و نهادها ساخته میشود؛ بیکاری مشکل اقتصادی است نه درمانش سربازی؛ انضباط از طریق آموزش به دست میآید؛ آمادگی مدرن بر فناوری و تخصص استوار است؛ همبستگی جامعه به نظام سیاسی عادل نیاز دارد.
۶. شروط موفقیت هر نظام سربازی
توانایی مالی برای تأمین آموزش و تجهیزات؛ هدف نظامی روشن (فقط مأموریتهای دفاعی و امنیتی، نه درمان بیکاری یا انضباط اجتماعی)؛ اعتماد اجتماعی برای پذیرش اجبار.
۷. ایرادات قانون اساسی و رویهای
بار مالی سنگین؛ نیاز به هماهنگی با اختیارات اجرایی و برنامه دولت؛ اشکال در زمان دولت ادارهکننده امور جاری.
۸. حافظه اجتماعی از سربازی؛ باری که نمیتوان نادیده گرفت
شرایط سخت خدمت (انضباط شدید، کمبود خدمات، آموزش طولانی)؛ مجازاتهای شدید برای غایبان (تا زندان، قطع گوش و اعدام)؛ تأخیر در ورود به بازار کار؛ بار اجتماعی بر خانوادهها.
۹. جایگزین واقعی؛ ارتش حرفهای داوطلبانه
الگویی که با الزامات عصر هماهنگتر است: داوطلبانه، آموزش تخصصی، فناوری نظامی، مشوقها و مسیرهای حرفهای، و نظام ذخیره انتخابی منعطف.
۱۰. پیش از سربازی، اولویتهای دولت چیست؟
پرداختن به پروندههایی مانند ثبات مالی، بیکاری، فساد، توسعه بخشهای حیاتی، محیط مناسبتری برای هرگونه اصلاح نظامی آینده ایجاد میکند.
نتیجهگیری:
بحث درباره سربازی اجباری فقط بحث «خدمت» نیست، بلکه درباره شکل دولت است: آیا قدرت از طریق اجبار ساخته میشود یا حرفهایگرایی؟ اولویت با تعداد است یا کیفیت؟ تجارب مدرن نشان میدهد کیفیت نهاد نظامی است که تفاوت را میسازد، نه اندازه آن. پرسش همچنان برای عراقیها باز است: کدام الگوی نظامی با آینده عراق و آرزوهای جوانانش هماهنگ است؟
