چرا نیروهای اسرائیلی به طور خاص در بیابان نجف عراق نفوذ کردند؟
ایهاب مقبل
گزارشهایی که از وجود یک پایگاه نظامی مخفی اسرائیلی در بیابان نجف عراق خبر میدادند، موج گستردهای از جنجال سیاسی و امنیتی را برانگیخت. نه تنها به دلیل حساسیت وجود احتمالی صهیونیستها در داخل عراق، بلکه به دلیل ماهیت منطقهای که گفته میشود پایگاه در آن ایجاد شده است. انتخاب بیابان جنوب غربی عراق از منظر نظامی و اطلاعاتی تصادفی به نظر نمیرسد، بلکه به مجموعهای از عوامل جغرافیایی و راهبردی مرتبط است که آن منطقه را به محیطی نسبتاً ایدهآل برای عملیات مخفی تبدیل میکند.
بیابان وسیع؛ مزیت اول پنهانکاری
نخستین ویژگی که به بیابانهای نجف و انبار اهمیت نظامی میبخشد، گستردگی عظیم و تراکم جمعیتی بسیار کم آنهاست. این مناطق در پهنههای باز و وسیعی قرار دارند که رصد مداوم میدانی آنها دشوار است. وجود تجمعات انسانی در این مناطق در مقایسه با مناطق شهری مرکز و جنوب عراق بسیار محدود است.
در دکترینهای نظامی مدرن، محیطهای بیابانی وسیع از بهترین مناطق برای ایجاد نقاط عملیاتی موقت یا مراکز شناسایی مخفی محسوب میشوند، زیرا احتمال رصد مستقیم انسانی را کاهش میدهند و آزادی عمل بالایی به یگانهای ویژه، خودروهای نظامی و پهپادها میبخشند. همچنین طبیعت بیابانی به نیروهای مخفی توانایی تغییر سریع موقعیت و اتکا به تأسیسات متحرک به جای پایگاههای ثابت سنتی را میدهد.
نزدیکی راهبردی به مرزها و کریدورهای هوایی
عامل دوم در موقعیت جغرافیایی منطقه نهفته است. بیابان نجف و نخیب در نزدیکی گره منطقهای قرار دارد که عراق را به اردن، عربستان سعودی و سوریه متصل میکند. این منطقه در هر مناقشه منطقهای مرتبط با ایران یا شرق عربی از اهمیت بالایی برخوردار است.
این نزدیکی به هر نیروی نظامی احتمالی چندین مزیت میدهد: دسترسی آسان به مسیرهای هوایی کمترافیک، کاهش زمان حرکت برای پهپادها یا یگانهای شناسایی، امکان نظارت بر مسیرهای تأمین و تحرکات منطقهای، و تأمین عمق جغرافیایی دور از شهرهای اصلی. از منظر عملیات ویژه نیز، مناطق مرزی باز معمولاً به عنوان نقاط عبور یا اتکای موقت در مأموریتهای مخفی دوربرد استفاده میشوند.
ضعف پوشش راداری و دشواری نظارت مستمر
علیرغم وجود سامانههای نظارت هوایی و امنیتی در عراق، پوشش مستمر مناطق وسیع بیابانی یک چالش لجستیکی و فنی پیچیده است، به ویژه در مناطق دور از پایگاههای نظامی اصلی.
ارتشهای مدرن در عملیات مخفی خود بر بهرهبرداری از «شکافهای زمانی» در نظارت تکیه میکنند، نه فقدان کامل نظارت. یعنی صرف دشواری پیگیری مستمر ممکن است برای اجرای عملیات محدود یا ایجاد مواضع مخفی موقت بدون کشف سریع کافی باشد. توپوگرافی مسطح بیابانی همچنین به هواپیماها اجازه میدهد گاهی در ارتفاع پایین پرواز کنند و فضاهای مناسبی برای فرود بالگردها یا پهپادهای بزرگ دور از دید ساکنان فراهم میکند.
زیرساختهای متروکه و پایگاههای قدیمی
وجود تأسیسات و پایگاههای نظامی قدیمی متعلق به دورههای پیشین، به ویژه از زمان ارتش عراق قبل از سال ۲۰۰۳، عامل مهم دیگری است. عراق دارای تعداد زیادی باند فرود بیابانی و مواضع متروکه است که پس از جنگهای متوالی تخریب یا از خدمت خارج شدهاند.
این مواضع، حتی اگر تا حدی تخریب شده باشند، مزایای مهمی فراهم میکنند: راههای دسترسی نسبتاً آسفالت، فضاهای مناسب برای فرود و برخاست، سازهای که میتوان به سرعت دوباره فعال کرد، و امکان استتار در میان تأسیسات از پیش موجود. در بسیاری از عملیاتهای نظامی مخفی در جهان، استفاده از تأسیسات قدیمی به جای ساختن پایگاههای جدید که از طریق تصاویر ماهوارهای توجه را جلب کنند، ترجیح داده میشود.
نزدیکی به مسیرهای مناقشه منطقهای
اهمیت بیابان غربی و جنوبی عراق از موقعیت آن در شبکه مناقشات گسترده میان ایران، رژیم صهیونیستی، ایالات متحده و گروههای مسلح منطقه جدا نیست. این منطقه عملاً در نزدیکی خطوط تماس غیرمستقیم مرتبط با موارد زیر قرار دارد: راههای تأمین بین ایران، سوریه و لبنان، تحرکات گروههای مسلح عراقی، و حریم هوایی تأثیرگذار در هر رویارویی منطقهای گسترده.
از این رو، هرگونه حضور اطلاعاتی یا نظامی مخفی ممکن است با اهدافی مانند شنود الکترونیک، نظارت بر تحرکات نظامی، هدایت پهپادها، هماهنگی حملات یا عملیات ترور، و تأمین پشتیبانی لجستیکی برای عملیات دوربرد مرتبط باشد.
آیا میتوان از «پایگاههای اسرائیلی» بیشتری در داخل عراق سخن گفت؟
در چارچاف جنجال رسانهای، روایتهایی مطرح شده که به وجود احتمالی نقاط عملیاتی دیگر یا مواضع مخفی اشاره میکنند، اما این ادعاها مستند به شواهد قطعی، تصاویر ماهوارهای یا اطلاعات دقیق نیستند. بنابراین، اگر از منظر تحلیلی محض به این ایده پرداخته شود، سناریوهایی که در برخی تحلیلهای نظامی «احتمال طرح نظری بیشتری دارند» عبارتند از:
-
غرب انبار به دلیل وسعت بیابانی و نزدیکی به مرزهای اردن و سوریه
-
منطقه نخیب به عنوان گره جغرافیایی میان انبار، کربلا و نجف
-
برخی مناطق بیابانی جنوب موصل یا جزیره عراق به دلیل طبیعت باز و فاصله نسبی از شهرها
-
حاشیه مرز سوریه و عراق که از سالها پیش شاهد فعالیت اطلاعاتی و نظامی متنوعی بوده است
-
پایگاههای متروکه از دوران ارتش پیشین عراق که از نظر تئوری میتوان از باندها یا تأسیسات قدیمی آنها بهره برد
این «تصورات نظری» بر همان عوامل جغرافیایی شناخته شده در مطالعات نظامی استوارند: وسعت بیابان، ضعف نظارت مستمر، زیرساختهای متروکه و نزدیکی به مسیرهای مناقشه.
خلاصه
بیابان نجف پس از گزارشها و افشاگریهایی درباره فعالیت مخفی اسرائیلی در عمق صحرای عراق، به نقطه جنجال منطقهای تبدیل شد. آنچه این روایت را از «منظر جغرافیا» منسجم میسازد عبارت است از: گستره وسیع بدون نظارت متراکم، مرزهای ملتهب، کریدورهای هوایی حساس، و ساختار نظامی قدیمی که میتوان آن را دور از دیدگاهها بازتأسیس کرد.
در این چشمانداز، بیابان عراق صرفاً یک فضای خالی به نظر نمیرسد، بلکه از دید راهبردهای مخفی اسرائیلی فضایی ایدهآل محسوب میشود: دور از شهرها، نزدیک به خطوط مناقشه، و به طور دائم سخت برای ردیابی. بنابراین، حتی بدون قطعیت در مورد وجود یا عدم وجود چنین حضوری، این منطقه همواره کاندیدای آن است که بخشی از روایتهای سایه در جنگهایی باشد که همه آنها در زمین اعلام نمیشوند.
