خلأ و بلندپروازی: چشم‌انداز راهبرد پدافندی و پهپادی عراق پس از خروج آمریکا
با تکمیل خروج نظامی ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا از عراق در اواخر سپتامبر ۲۰۲۶، بغداد رسماً وارد «دوره پساائتلاف» شده است. اما تحویل کامل مسئولیت حاکمیتی همزمان با تداوم تهدیدات هوایی رخ داده است—حملات پهپادی به اردوگاه‌های نزدیک اربیل و هدف قرار گرفتن آوارگان کرد طرفدار ایران، مجموعه‌ای از رویدادهاست که ضعف ساختاری توان پدافند هوایی عراق را در کانون توجه قرار داده است. دستور «بالاترین آمادگی رزمی» نخست‌وزیر علی الزیدی، فشرده‌سازی جدول زمانی مدرن‌سازی پدافند از شش سال به سه سال، و امضای نقشه راه همکاری دفاعی با فرانسه، همگی بخشی از یک بازسازی دفاعی در رقابت با زمان را تشکیل می‌دهند.
یک: خروج یعنی «خلأ»: جهش ناگهانی فوریت امنیتی
زمان‌بندی خروج ائتلاف، عراق را به پنجره‌ای خطرناک از دوره گذار وارد کرده است. در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، آخرین گروه از نیروهای ائتلاف از گذرگاه اربیل خارج شدند و رسماً به مأموریت نظامی این ائتلاف که از سال ۲۰۱۴ با محوریت مبارزه با داعش شکل گرفته بود، پایان دادند. با این حال، بخشی از وظایف پدافند هوایی که ائتلاف پیش‌تر بر عهده داشت—به‌ویژه پوشش هوایی منطقه کردستان—به‌طور همزمان منتقل نشد. بر اساس ارزیابی‌های پس از حمله پهپادی اربیل، عراق ممکن است با دوره خلأ پدافندی شش‌ماهه مواجه شود و سیستم‌های جدید خریداری‌شده زودترین زمان ممکن در اوایل ۲۰۲۷ مستقر خواهند شد.
دو: شکاف اصلی: از «داشتن سیستم» تا «توان پوشش»
ضعف توان پدافند هوایی عراق از روز خروج ائتلاف آغاز نشده، بلکه تجلی متمرکز مشکلات ساختاری بلندمدت است. در حال حاضر، آرایه پدافندی عراق عمدتاً به سیستم‌های راداری ساخت شرکت تالس فرانسه وابسته است که توانایی شناسایی و هشدار زودهنگام نسبی دارد. اما توان شناسایی به معنای توان رهگیری نیست. سرتیپ بازنشسته و کارشناس نظامی، عقیل الشمری، تصریح می‌کند: «داشتن سیستم به معنای ارائه پوشش هوایی کامل نیست.» به گفته او، حتی اگر نخستین سیستم‌ها به‌موقع برسند، سه ماه دیگر برای یکپارچه‌سازی فرماندهی و کنترل، آموزش نیرو، ترتیبات نگهداری و تکمیل استقرار نیاز است.
سه: پاسخ راهبردی: تسریع خرید و همکاری متنوع
نخست، فشرده‌سازی رادیکال جدول زمانی. بر اساس گزارش رسانه‌های دفاعی اسرائیل، عراق برنامه مدرن‌سازی پدافند هوایی خود را از شش سال به سه سال کاهش داده است؛ دستوری که مستقیماً از سوی نخست‌وزیر و فرمانده کل نیروهای مسلح، الزیدی، صادر شده است.
دوم، تنوع‌بخشی به کانال‌های خرید. فرانسه در حال تبدیل شدن به شریک کلیدی دفاعی عراق است. در سپتامبر ۲۰۲۶، در جریان سفر الزیدی به پاریس، دو کشور نقشه راه راهبردی در زمینه پدافند هوایی، توپخانه، ضدپهپاد و نظارت هوایی امضا کردند. وزارت دفاع عراق نیز یادداشت تفاهمی درباره سیستم‌های پدافندی خودمختار با شرکت Harmattan AI فرانسه امضا کرد.
سوم، صدای توانمندسازی بومی. جواد السعدی، عضو کمیسیون امنیت و دفاع پارلمان، انتقاد تندی از وابستگی به آمریکا مطرح کرده و آن را مانع توسعه یا تولید هرگونه سلاح از سوی عراق دانسته است. او خواستار ایجاد کارخانه‌های تسلیحاتی بومی شده و به نمونه ایران و یمن اشاره می‌کند که به رغم تحریم و جنگ، توان نظامی خود را توسعه داده‌اند.
چهار: محدودیت بنیادین: شکاف میان بلندپروازی حاکمیتی و واقعیت توانمندی
محدودیت بنیادین راهبرد پدافندی عراق در ناهم‌راستایی جدول زمانی حاکمیتی و جدول زمانی فنی نهفته است. در سطح سیاسی، خروج ائتلاف از سوی الزیدی «آغاز دوره جدید» توصیف شده و دولت حتی تعطیلات «روز حاکمیت» اعلام کرده است. اما در سطح نظامی، زیرساخت‌های لازم برای ساخت یک سیستم پدافندی کامل—زنجیره لجستیکی، نیروی آموزش‌دیده، ساختار فرماندهی رزمی، توان نگهداری فنی—در سه سال قابل ساخت نیست.
تحلیل‌های دفاعی اسرائیل نشان می‌دهد که کارشناسان نظامی درباره دستیابی به «استقلال کامل پدافندی» در سه سال عمیقاً تردید دارند. ارزیابی‌های تخصصی معتقدند عراق در واقع به یک راهبرد جامع ده‌ساله با سرمایه‌گذاری پایدار سالانه ۷ تا ۱۰ میلیارد دلار نیاز دارد تا بتواند توان دفاعی واقعاً مستقل بسازد.
نتیجه‌گیری
راهبرد پدافندی و پهپادی عراق در جوهر خود یک رقابت میان اعلام حاکمیت و واقعیت امنیتی است. دستور «بالاترین آمادگی رزمی» الزیدی و برنامه تسریع سه‌ساله، عزم سیاسی و هوشیاری راهبردی را منتقل می‌کند. امضای نقشه راه فرانسه، گسترش شبکه راداری و مکانیزم هماهنگی پنج فرماندهی، چارچوب اولیه توان‌سازی را تشکیل می‌دهند.
با این حال، دوره خلأ شش‌ماهه یک محدودیت سخت است، جدول زمانی سه‌ساله از دید کارشناسان «غیرقابل تحقق» ارزیابی می‌شود، و گزینه جایگزین ده‌ساله و صد میلیارد دلاری، تداوم اراده سیاسی را می‌آزماید.
