معرفی وزارت نفت عراق؛ بخش دوم: قراردادهای نفتی عراق – چارچوب حقوقی، سرمایهگذاری خارجی و مشارکت با شرکتهای بینالمللی
مقدمه
قراردادهای نفتی عراق یکی از پیچیدهترین و بحثبرانگیزترین موضوعات در صنعت انرژی این کشور است. با وجود دارا بودن ذخایر عظیم نفتی (بیش از ۱۵۳ میلیارد بشکه)، عراق برای توسعه میادین خود ناگزیر به جذب سرمایه و فناوری خارجی است. با این حال، مدلهای قراردادی، اختلافات سیاسی میان بغداد و اربیل، و نوسانات شرایط سیاسی منطقه، همواره مانعی بر سر راه سرمایهگذاری مؤثر بوده است.
۱. مدلهای قراردادی در عراق فدرال
عراق در طول دو دهه گذشته از مدلهای مختلف قراردادی برای توسعه میادین نفتی استفاده کرده است:
الف) قراردادهای خدمات فنی (Technical Service Contracts – TSCs)
این مدل در دورهای اول تا چهارم مجوزها (Licensing Rounds) بین سالهای ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۸ به کار گرفته شد. در این مدل، شرکتهای بینالمللی نفت (IOCs) در قبال دریافت کارمزد ثابت به ازای هر بشکه نفت تولیدی (به طور معمول ۱ تا ۲ دلار)، خدمات فنی و توسعه میادین را ارائه میدادند . اگرچه این مدل برای عراق کمریسک بود، اما شرکتها را به افزایش تولید تشویق نمیکرد و با کاهش قیمت جهانی نفت، سودآوری آن به شدت کاهش یافت.
ب) قراردادهای توسعه و تولید (Development and Production Contracts – DPCs)
این مدل که در دور پنجم و ششم مجوزها (۲۰۲۳-۲۰۲۴) به کار گرفته شد، تحولی مهم در رویکرد عراق محسوب میشود. این قراردادها مبتنی بر مدل اشتراک در تولید (Production Sharing Contract – PSC) هستند . بر اساس اعلام وزارت نفت عراق، در این مدل جدید، سهم عراق از سود خالص کمتر از ۸۵ تا ۹۰ درصد نیست . این تغییر عمده در مدل اقتصادی، نقطه عطفی در جذب سرمایهگذاران خارجی محسوب میشود.
۲. قراردادهای مهم و مشارکت با شرکتهای بینالمللی (۲۰۲۴-۲۰۲۶)
الف) ورود شورون (Chevron) به میدان غرب قرنه ۲
در تحولی راهبردی، شرکت آمریکایی شورون (Chevron) در فوریه ۲۰۲۶ با شرکت نفت بصره (Basra Oil Company) توافقنامهای برای انتقال مدیریت میدان غرب قرنه ۲ امضا کرد . این توافق که با حضور فرستاده ویژه آمریکا در عراق انجام شد، شامل انتقال موقت قرارداد از شرکت روسی لوک اویل (Lukoil) به شورون است . شورون برای مذاکره نهایی بر سر شرایط قرارداد جدید، حق انحصاری یک ساله دریافت کرده است .
ب) قراردادهای استراتژیک توتال انرژیز (TotalEnergies)
شرکت فرانسوی توتال انرژیز در قراردادی جامع به ارزش حدود ۲۷ میلیارد دلار برای توسعه چهار پروژه بزرگ در جنوب عراق شامل میدان آرتاوی (Artawi)، پروژه جمعآوری گاز، ساخت کارخانه نمکزدایی و احداث نیروگاه خورشیدی، حضور دارد .
ج) دومینوی خروج شرکتهای بزرگ و ورود چینیها
اکسون موبیل (ExxonMobil) پس از دو دهه حضور در عراق، قرارداد خود را در میدان غرب قرنه ۱ ترک کرد . شرکتهای بریتانیایی بیپی (bp) و شل (Shell) نیز سرمایهگذاری خود را کاهش دادهاند. در مقابل، شرکتهای چینی نقش پررنگتری یافتهاند. در مجوزهای پنجم و ششم، ۱۴ قرارداد به هفت شرکت بینالمللی واگذار شد که اکثریت آنها چینی بودند .
د) قراردادهای دور پنجم و ششم (۳۰ میدان)
در فوریه ۲۰۲۴، وزارت نفت عراق برندگان دور پنجم+ و ششم را اعلام کرد که شامل ۳۰ میدان نفتی و گازی در استانهای مختلف عراق بود . ۱۱ میدان گازی و ۳ میدان نفتی در دور ششم و ۱۱ میدان نفتی و ۵ میدان مختلط در دور پنجم+ ارائه شدند .
۳. چالش حقوقی: قراردادهای منطقه کردستان
یکی از پیچیدهترین ابعاد قراردادهای نفتی عراق، اختلاف نظر میان بغداد و اربیل بر سر قانونی بودن قراردادهای امضا شده توسط حکومت اقلیم کردستان است. دادگاه فدرال عراق در فوریه ۲۰۲۲، قراردادهای نفتی اقلیم کردستان را غیرقانونی و مغایر با قانون اساسی اعلام کرد .
با این حال، در عمل همان مدل قراردادی که در اقلیم کردستان به کار گرفته میشود (PSC)، اکنون با نامهای متفاوت (DPC و EDPC) در عراق فدرال نیز اجرا میشود . در قراردادهای اقلیم کردستان، ۴۸ درصد درآمد به دولت منطقه و ۵۲ درصد صرف هزینههای سرمایهگذاری و عملیاتی میشود . با وجود بحران صادرات نفت اقلیم از مارس ۲۰۲۳، شرکتهای فعال در این منطقه مجبور به فروش نفت در بازار داخلی با نصف قیمت جهانی شدهاند .
۴. سرمایهگذاری چینیها؛ استراتژی متفاوت
شرکتهای اروپایی و آمریکایی به دلیل ریسکهای امنیتی، بازگشت سرمایه طولانی و شرایط سخت قراردادی، تمایل کمتری به سرمایهگذاری جدید در عراق دارند. اما شرکتهای چینی با رویکرد متفاوت، ریسکهای بالاتر را میپذیرند. معاون وزیر نفت عراق در امور استخراج، باسم محمد خضیر، اذعان کرده است که شرکتهای چینی هم سودآوری بالا و هم تحمل ریسک بالا دارند، در حالی که شرکتهای اروپایی فقط به دنبال سودآوری بالا با کمترین ریسک هستند .
۵. نفت در برابر گاز: اولویت جدید عراق
در حالی که دهههای گذشته بر تولید نفت خام متمرکز بود، قراردادهای جدید عراق تأکید فزایندهای بر گاز طبیعی دارند. از ۳۰ میدان جدید در دور پنجم+ و ششم، ۱۶ میدان گازی یا مختلط هستند . هدف اصلی، پایان دادن به سوزاندن گازهای همراه نفت (flaring) است که سالانه میلیاردها دلار ضرر به همراه دارد .
