وضعیت مرزهای ایران و عراق: شریان‌های تجاری و مسیرهای زیارتی در یک نگاه
در امتداد مرز حدوداً ۱۶۰۰ کیلومتری ایران و عراق، گذرگاه‌های مرزی متعددی پراکنده‌اند که سالانه میزبان میلیون‌ها مسافر و میلیاردها دلار تبادل تجاری هستند. وضعیت کنونی این گذرگاه‌ها تصویری دوگانه ارائه می‌دهد: از یک سو، گذرگاه‌های تجاری مانند شلمچه و زرباطیه همچنان پرترافیک‌ترین کریدورهای کالا هستند؛ از سوی دیگر، گذرگاه الشیب (چذابه) در استان میسان از ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ به دلیل فشارهای خارجی و بهانه «نقص فنی» بسته مانده است. در این میان، مرز مهران جایگاه بی‌رقیب خود را به عنوان قلب تپنده سفرهای زیارتی حفظ کرده است. این تفکیک کارکردی—تجارت در غرب و زیارت در شرق—نه‌تنها ساختار اقتصادی دو کشور را بازتاب می‌دهد، بلکه آسیب‌پذیری عراق در برابر فشارهای ژئوپلیتیک را نیز آشکار می‌کند.
یک: وضعیت کلی؛ یک بسته، چندین باز
بر اساس گزارش‌های میدانی و اظهارات مقامات اتاق بازرگانی مشترک ایران و عراق، در شرایط کنونی تمام مرزهای دو کشور به جز یک گذرگاه فعال هستند. گذرگاه بسته‌شده، «الشیب» (در سمت ایران: چذابه) است که از ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ با توجیه «عدم آمادگی‌های فنی» بسته شده است. این تصمیم واکنش‌های گسترده‌ای در استان میسان برانگیخت؛ صدها راننده کامیون و کارگر در اعتراض به قطع معیشت خود، جاده‌های منتهی به شرکت‌های نفتی را مسدود کردند و شورای استان میسان به دولت مرکزی سه روز مهلت داد تا گذرگاه را بازگشایی کند.
مقامات دو کشور در حال رایزنی برای بازگشایی این گذرگاه هستند و هیچ‌یک به ادامه این وضعیت علاقه‌ای ندارند. با این حال، هم‌زمانی این تصمیم با فشارهای گزارش‌شده آمریکا بر بغداد برای محدود کردن مبادلات تجاری با ایران، تردیدها درباره ماهیت واقعی این بسته شدن را تقویت کرده است.
دو: شریان‌های تجاری؛ کدام مرزها بیشترین بار کالا را حمل می‌کنند؟
از منظر حجم تبادلات تجاری، چند گذرگاه سهم عمده‌ای در صادرات کالا به عراق دارند:
شلمچه (استان بصره): این گذرگاه یکی از اصلی‌ترین کریدورهای تجاری ایران و عراق است. بر اساس داده‌های سازمان گذرگاه‌های مرزی عراق در آوریل ۲۰۲۶، روزانه به طور میانگین ۳۵۰ تا ۴۰۰ کامیون از این مرز وارد عراق می‌شود. ارزش صادرات سالانه از این گذرگاه حدود ۲ میلیارد دلار برآورد می‌شود و سالانه حدود ۶ میلیون و ۱۵۰ هزار مسافر از آن تردد می‌کنند. از منظر صادرات ایران، شلمچه در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶ بیش از ۲ میلیون و ۵۲۰ هزار تن کالا را پردازش کرده که توسط نزدیک به ۸۰ هزار کامیون حمل شده است.
زرباطیه (استان واسط): این گذرگاه که در سمت ایرانی با نام «مهران» شناخته می‌شود، از نظر تجاری بسیار پررونق است. در یک بازه زمانی، روزانه حدود ۴۰۰ کامیون از آن عبور کرده‌اند و ارزش صادرات سالانه آن حدود ۱.۲۶۷ میلیارد دلار گزارش شده است. حجم کالای عبوری از این گذرگاه در ۱۱ ماه منتهی به فوریه ۲۰۲۶ بیش از ۲ میلیون و ۲۸۰ هزار تن بوده است.
پرویزخان (استان کرمانشاه): این گذرگاه که به «برویزخان» در اقلیم کردستان متصل می‌شود، ماهیت کاملاً تجاری دارد و یکی از مسیرهای اصلی انتقال کالا به بازار اقلیم است. میانگین تردد روزانه کامیون‌های صادراتی در آن در نیمه اول سال ۲۰۲۶ حدود ۵۰۱ کامیون بوده است.
المنذریه (استان دیالی): این گذرگاه که در سمت ایرانی با نام «خسروی» شناخته می‌شود، روزانه به طور میانگین ۲۵۰ تا ۳۰۰ کامیون را پذیرش می‌کند و یکی از مسیرهای مهم تبادل کالا در مرکز عراق محسوب می‌شود.
سه: مسیرهای زیارتی و گردشگری؛ سلطه مهران و شلمچه
فعالیت گردشگری و به ویژه سفرهای زیارتی به عتبات عالیات، عمدتاً بر روی چند گذرگاه مشخص متمرکز است:
مهران (استان ایلام): این گذرگاه بدون شک پرترددترین مرز برای سفرهای زیارتی به عراق است. در هفت ماه نخست سال ۱۴۰۵، بیش از ۵ میلیون و ۱۰۶ هزار مسافر (شامل ایرانی و خارجی) از این گذرگاه تردد کرده‌اند. در ایام اربعین، آمار تردد روزانه از این مرز به شدت افزایش می‌یابد و به رقم‌های بسیار بالایی می‌رسد. زیرساخت‌های این گذرگاه در سال‌های اخیر به طور قابل توجهی توسعه یافته و پارکینگ‌های بزرگ، سالن‌های مسافری و امکانات رفاهی متعددی در آن ایجاد شده است.
شلمچه (استان خوزستان): این گذرگاه نیز یکی از کانون‌های اصلی تردد زائران است. در نیمه نخست سال جاری، بیش از ۴ میلیون تردد در این پایانه ثبت شده است که عمدتاً شامل زائران ایرانی و خارجی بوده است. شلمچه به دلیل نزدیکی به بصره و مسیرهای منتهی به نجف و کربلا، گزینه‌ای محبوب برای زائرانی است که از استان‌های جنوبی ایران عازم عتبات می‌شوند.
چذابه (الشیب): با وجود بسته بودن فعلی، این گذرگاه در شرایط عادی یکی از مسیرهای زیارتی مهم به شمار می‌رود و در ایام اربعین، بخشی از بار ترافیک زائران را به دوش می‌کشد. بسته شدن آن، علاوه بر خسارات اقتصادی، فشار مضاعفی بر سایر گذرگاه‌ها وارد کرده است.
چهار: تحلیل و چشم‌انداز
وضعیت کنونی مرزهای ایران و عراق را می‌توان در سه سطح تحلیل کرد:
سطح اقتصادی: تفکیک کارکردی مرزها—تجارت در غرب (شلمچه، زرباطیه، پرویزخان) و زیارت در شرق (مهران، شلمچه)—نشان‌دهنده تقسیم کار طبیعی میان دو کشور است. ایران کالاهای صنعتی، مصالح ساختمانی، مواد غذایی و محصولات کشاورزی به عراق صادر می‌کند و عراق در مقابل، مقصد اصلی زائران ایرانی و بازار مصرف کالاهای ایرانی است. این وابستگی متقابل، در شرایطی که فشارهای خارجی بر روابط دو کشور افزایش یافته، به عنوان یک «سپر اقتصادی» عمل می‌کند.
سطح سیاسی: بسته شدن گذرگاه الشیب، نشان‌دهنده آسیب‌پذیری عراق در برابر فشارهای خارجی است. بغداد ناچار است میان تعهدات امنیتی به واشنگتن و منافع اقتصادی همسایگی با تهران توازن برقرار کند. تجربه نشان می‌دهد که این توازن، در شرایطی که پایگاه اجتماعی دولت در استان‌های مرزی (مانند میسان) آسیب ببیند، دشوارتر می‌شود.
سطح راهبردی: در بلندمدت، توسعه زیرساخت‌های مرزی—از جمله راه‌آهن شلمچه-بصره که سال‌هاست در دست ساخت است—می‌تواند ظرفیت تبادلات تجاری و گردشگری را به طور قابل توجهی افزایش دهد. اما تحقق این پروژه‌ها، نیازمند ثبات سیاسی، سرمایه‌گذاری پایدار و همکاری نهادی دو کشور است.
نتیجه‌گیری
مرزهای ایران و عراق، در شرایط کنونی، آینه‌ای از پیچیدگی‌های سیاسی و اقتصادی منطقه هستند. شلمچه و زرباطیه همچنان پرترافیک‌ترین کریدورهای تجاری‌اند، مهران قلب تپنده سفرهای زیارتی است، و الشیب—گذرگاهی که روزی شریان حیاتی میسان بود—قربانی فشارهای خارجی و بی‌توجهی به معیشت مرزنشینان شده است. آنچه مسلم است، اینکه هیچ‌یک از دو کشور به ادامه وضعیت کنونی علاقه‌ای ندارد؛ زیرا هر دو از تجارت مرزی و سفرهای زیارتی منتفع می‌شوند. اما بازگشت به وضعیت عادی، نه با بیانیه‌های دیپلماتیک، بلکه با اراده سیاسی برای مقاومت در برابر فشارهای خارجی و توجه جدی به مطالبات مردمی ممکن خواهد شد.
