هفتمین سالگرد تشرين؛ از جنبش اعتراضی تا حاشیه سیاست عراق
هفتمین سالگرد اعتراضات اکتبر ۲۰۱۹ عراق در شرایطی برگزار شد که برگزارکنندگان آن همچنان بر مطالباتی نظیر مبارزه با فساد، پاسخ‌گویی عاملان جان‌باختن معترضان و اصلاح ساختار سیاسی و نیز حصر سلاح تأکید داشتند. (منبع) با این حال، بازگشت احتمالی اعتراضات خیابانی و تکرار درگیری‌های سال ۲۰۱۹، نگرانی‌هایی را در میان محافل سیاسی و دستگاه‌های دولتی ایجاد کرده بود. (منبع) استقرار گسترده نیروهای امنیتی در اطراف میدان تحریر و محدودیت‌های اعمال‌شده در مناطق پیرامونی نیز نشان می‌داد دولت احتمال بروز تنش را جدی گرفته است. با وجود این، تجمعات ۲۵ اکتبر در مقایسه با ظرفیت اعتراضی تشرين در سال ۲۰۱۹، محدود باقی ماند و به یک حرکت فراگیر تبدیل نشد.
نخستین عامل این وضعیت را باید در کاهش اعتماد عمومی به جریان‌های سیاسی منتسب به تشرين جست‌وجو کرد. بخش قابل‌توجهی از جامعه‌ای که در سال ۲۰۱۹ به خیابان‌ها آمد، در سال‌های بعد از عملکرد نمایندگان و احزاب برخاسته از این جنبش رضایت نداشت. انتخابات زودهنگام ۲۰۲۱ فرصتی برای تبدیل مطالبات خیابانی به قدرت سیاسی بود، اما نتیجه آن با انتظارات اولیه فاصله داشت. برخی جریان‌های تشرينی موفق به کسب کرسی شدند، ولی اختلاف بر سر مشارکت یا تحریم انتخابات در سال ۲۰۲۵، نبود یک رهبری و بلوک سیاسی واحد و ناتوانی در تدوین برنامه مشترک، ظرفیت اثرگذاری آنها را محدود کرد. در ادامه نیز اختلافات داخلی، انتقادها درباره عملکرد و منافع شخصی برخی نمایندگان و فساد آنها و پیوستن یا همسویی شماری از آنها با نیروهای سیاسی سنتی، به تضعیف اعتماد عمومی انجامید. (منبع) در واقع، تجربه پارلمان نشان داد ورود به ساختار سیاسی، بدون برخورداری از انسجام تشکیلاتی و برنامه مشخص، لزوماً به معنای توانایی ایجاد تغییر نیست.
عامل دوم به تحولات منطقه‌ای و تغییر فضای سیاسی و اجتماعی عراق مربوط می‌شود. در سال‌های گذشته، بخشی از گفتمان تشرين با برجسته‌سازی مخالفت با نفوذ ادعایی ایران و طرح شعارهای ضدایرانی شناخته می‌شد؛ اما شرایط منطقه‌ای و تحولات سال ۲۰۲۶، فضای متفاوتی ایجاد کرده است. تشییع پیکر امام شهید سیدعلی خامنه‌ای (قدس سره) در نجف اشرف و کربلای معلی و حضور گسترده جمعیت در مراسم، یکی از جلوه‌های پیوندهای مذهبی و اجتماعی میان بخش‌های گسترده‌ای از جامعه عراق و ایران بود. (منبع) همچنین اعتراضات در شهرهایی نظیر نجف، کربلا، ناصریه و عماره در واکنش به محدودیت پروازهای ایران، نشان داد موضوع روابط دو کشور و فشارهای خارجی علیه ایران، برای بخش‌هایی از جامعه عراق اهمیت اجتماعی دارد؛ (منبع) افزون بر این، موضوع حملات رژیم صهیونیستی و آمریکا به ایران و نیز شهادت امام خامنه‌ای توسط حمله دشمن و به عنوان یک مرجع تقلید و ایستادگی ایران در برابر صهیونیسم و این صهیونیسم‌ستیزی در میان مردم عراق، باعث شد تا همبستگی مردمی در میان جامعه شیعی با ایران افزایش یابد. این تحولات به معنای یکسان بودن دیدگاه همه عراقی‌ها درباره ایران نیست، اما نشان می‌دهد تقلیل مطالبات سیاسی جامعه شیعی عراق به گفتمان ضدایرانی، دیگر نمی‌تواند بازتاب‌دهنده تمام پیچیدگی‌های اجتماعی و سیاسی این جامعه باشد. از این منظر، بخشی از جذابیت گفتمانی گذشته تشرين نیز کاهش یافته است.
اما تشرين امروز کجاست؟ این جریان را دیگر نمی‌توان یک جنبش خیابانی فراگیر با توان بسیج عمومی سال ۲۰۱۹ دانست. آنچه باقی مانده، بخشی از نسل جوان و نیروهای اجتماعی خواهان اصلاحات و تغییر در ساختار حکمرانی است که همچنان نسبت به فساد، ناکارآمدی خدمات عمومی و انحصار قدرت اعتراض دارند. این مطالبات واقعی‌اند و نمی‌توان آنها را صرفاً به دلیل فاصله گرفتن از خیابان نادیده گرفت؛ با این حال، میان برخورداری از مطالبات اجتماعی و داشتن قدرت سیاسی برای تحقق آنها تفاوت اساسی وجود دارد.
در چنین شرایطی، آینده سیاسی نیروهای منتسب به تشرين بیش از آنکه به بازتولید اعتراضات خیابانی وابسته باشد، به توانایی آنها برای سازمان‌دهی و حضور منسجم در عرصه سیاسی بستگی دارد. پذیرش قواعد موجود انتخاباتی و تلاش برای فعالیت در چارچوب سازوکارهای قانونی، می‌تواند مسیری برای حضور تدریجی این نیروها فراهم کند؛ مشروط بر آنکه از تکرار اختلافات گذشته فاصله بگیرند، برنامه‌ای روشن و قابل سنجش داشته باشند و نمایندگانی با مأموریت مشخص و پاسخ‌گویی در برابر رأی‌دهندگان معرفی کنند. البته حتی در این صورت نیز با توجه به ساختار قدرت و وزن احزاب تثبیت‌شده، نباید انتظار تغییرات سریع و گسترده داشت و در نهایت این جریان با پایگاه اجتماعی خود، بخشی از معادله قدرت در بیت شیعی و نه همه معادله قدرت را می‌تواند تشکیل دهد.
در مجموع، هفتمین سالگرد تشرين بیش از آنکه نشانه بازگشت یک جنبش اعتراضی باشد، بازتاب محدودیت‌های آن در تبدیل سرمایه اجتماعی به قدرت سیاسی و نیز در سطح پایگاه اجتماعی و همزمان پذیرش واقعیت مجودیت آنها به عنوان بخشی از جامعه عراق بود و تجربه این سال‌ها نشان داده است که اعتراض خیابانی به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین سازمان سیاسی، برنامه و انسجام تشکیلاتی شود.
