آشنایی با پارلمان عراق – بخش نخست. ساختار و صلاحیت‌ها

مقدمه
مجلس النواب العراقي (به کردی: ئهنجومهنی نوێنهرانی عێراق) قوه مقننه فدرال در جمهوری عراق است. این نهاد که در منطقه سبز (بین‌المللی) بغداد مستقر است، مسئول قانونگذاری، نظارت بر قوه مجریه و انتخاب رئیس‌جمهور کشور می‌باشد. مجلس کنونی متشکل از ۳۲۹ نماینده است که برای یک دوره چهارساله با رای مستقیم مردم انتخاب می‌شوند.

ساختار و ترکیب

• اعضا و انتخابات: تعداد نمایندگان بر اساس نسبتی تقریبی از جمعیت تعیین می‌شود (یک کرسی به ازای هر صد هزار نفر). انتخابات به صورت عمومی، مستقیم و مخفی برگزار می‌گردد. علاوه بر کرسی‌های عادی، ۹ کرسی به صورت سهمیه (کوتا) برای نمایندگی اقلیت‌های مسیحی، ایزدی، صابئی و شبک در نظر گرفته شده است.

• هیئت رئیسه: مجلس توسط یک رئیس و دو معاون رهبری می‌شود که از میان نمایندگان انتخاب می‌گردند. بر اساس آخرین انتخابات (۲۰۲۵)، آقای هیبت الحلبوسی از حزب تقدم به عنوان رئیس مجلس انتخاب شده است.

• کمیسیون‌های تخصصی: مجلس برای بررسی دقیق‌تر طرح‌ها و لوایح، دارای کمیسیون‌های دایمی متعددی مانند کمیسیون‌های مالی، امنیتی، حقوقی و روابط خارجی است.

صلاحیت‌های کلیدی

صلاحیت‌های مجلس عراق به طور عمده در ماده ۶۱ قانون اساسی تعریف شده و شامل موارد زیر است:
۱. تقنین: تصویب قوانین فدرال.
۲. نظارت: نظارت بر عملکرد قوه مجریه (دولت) از طریق سوال، استیضاح و تحقیق و تفحص.
۳. انتخاب رئیس‌جمهور: مجلس، رئیس‌جمهور عراق را با اکثریت دو سوم آراء انتخاب می‌کند.
۴. تصویب بودجه: بررسی و تصویب بودجه سالانه کشور.
۵. تصویب معاهدات بین‌المللی: تصویب پیمان‌ها و موافقت‌نامه‌های بین‌المللی.

تکامل نهاد پارلمان در عراق

پارلمان در عراق دارای سابقه تاریخی است که فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشته است:

• دوره monarchie (۱۹۲۵-۱۹۵۸): نخستین پارلمان عراق پس از تصویب قانون اساسی ۱۹۲۵ و تحت عنوان “مجلس الامة” مشتمل بر دو مجلس نمایندگان و مجلس اعیان (سنا) تشکیل شد. در این دوره ۱۶ دوره انتخابات برگزار گردید.

• دوره جمهوری و حکومت بعث (۱۹۵۸-۲۰۰۳): پس از سرنگونی monarchie در ۱۹۵۸، نهاد پارلمان عملاً منحل شد. در دوران حکومت حزب بعث و به ویژه در زمان صدام حسین، مجلسی با عنوان “المجلس الوطنی” (مجلس ملی) وجود داشت که نقش آن بیشتر نمایشی و تایید تصمیمات رئیس‌جمهور بود و انتخابات آن از سوی جامعه بین‌الملل آزاد و عادلانه شناخته نمی‌شد.

• دوره انتقالی (۲۰۰۳-۲۰۰۵): پس از سقوط رژیم بعث، “الجمعیة الوطنیة الانتقالیة” (مجلس ملی انتقالی) در سال ۲۰۰۵ تشکیل شد. وظیفه اصلی این مجلس، تدوین پیش‌نویس قانون اساسی دایمی عراق بود.

• پارلمان تحت قانون اساسی کنونی (از ۲۰۰۵ به بعد): با تصویب قانون اساسی دایمی در اکتبر ۲۰۰۵، نهاد “مجلس النواب” به عنوان قوه مقننه تاسیس شد. اولین دوره آن در مارس ۲۰۰۶ آغاز به کار کرد و انتخابات آن به طور منظم هر چهار سال یکبار برگزار می‌شود.

چالش‌ها و بحران‌ها

پارلمان عراق در ادوار مختلف با چالش‌هایی مواجه بوده است، از جمله:

• مقاطعه‌های فرقه‌ای: در دوره‌هایی، بلوک‌های سیاسی بزرگ (مانند اکراد یا اهل تسنن) برای اعتراض به روند سیاسی یا یک موضوع خاص، جلسات مجلس را تحریم کرده‌اند که گاه به تعطیلی کار مجلس می‌انجامید.

• چالش‌های امنیتی: مجلس حتی در منطقه سبز نیز از حملات در امان نبوده است، مانند حادثه بمب‌گذاری آوریل ۲۰۰۷ در داخل مجلس که منجر به کشته شدن یک نماینده و زخمی شدن عده‌ای دیگر شد.

• بن‌بست‌های سیاسی: گاهی اوقات اختلاف بین احزاب و ائتلاف‌های بزرگ بر سر تصدی پست‌های کلیدی مانند نخست‌وزیری یا تشکیل دولت، منجر به تاخیرهای طولانی در تشکیل دولت می‌شود.

مطالعات عراق