جرف النصر: تکمیل استقرار نیروهای دولتی و آغاز مرحله بازسازی

به گزارش مطالعات عراق، صباح النعمان، سخنگوی فرمانده کل نیروهای مسلح عراق، روز شنبه ۲۱ نوامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که استقرار یگانهای ارتش و پلیس انرژی در محدوده مسئولیت خود در منطقه جرف النصر (جرف الصخر) به طور کامل انجام شده و روند جایگزینی نیروهای امنیتی طبق جدول زمانی تعیینشده در حال پیشروی است. با تکمیل این مرحله، دولت عراق وارد فاز جدیدی شده است: بازسازی زیرساختها، پاکسازی مناطق از مین و مهمات بهجامانده از جنگ، و فراهم کردن مقدمات بازگشت ساکنان آوارهشده. این تحول، پس از ۱۲ سال کنترل غیررسمی گروههای مسلح بر منطقه، نخستین گام عملی برای بازگرداندن حاکمیت دولت و احیای زندگی عادی در یکی از حساسترین گرههای جغرافیایی میان بغداد، بابل و کربلا است.
یک: ساختار نیروها و محدوده مسئولیت
بر اساس طرح استقرار تصویبشده از سوی فرمانده کل نیروهای مسلح، مسئولیت امنیتی جرف النصر میان چند یگان تقسیم شده است. لشکر ۳۸ ارتش عراق مسئولیت محدودهای از «ساتر یاحسین» تا تقاطع الفاضلیه و تا مرزهای عملیاتی الانبار را بر عهده گرفته است. تیپ ۱۷ پلیس فدرال مرکز ناحیه جرف النصر، از رود فرات در شرق تا جاده المسیب-الفاضلیه در غرب را پوشش میدهد. تیپهای ۷۲ و ۷۹ حشد الشعبی نیز مسئولیت محدوده شرقی تا مرزهای عملیاتی کربلا را بر عهده دارند. گردان حفاظت پلیس انرژی نیز مأموریت حفاظت از خطوط لوله نفت در منطقه را به طور کامل آغاز کرده است .
سخنگوی فرمانده کل نیروهای مسلح تأکید کرد که «تنوع یگانهای نیروهای مسلح یک نقطه قوت است» و مقر فرماندهی مسلط در جرف النصر شامل یگانهایی از ارتش، پلیس فدرال و حشد الشعبی است که همگی تحت یک ساختار فرماندهی و کنترل واحد فعالیت میکنند .
دو: مرحله جدید؛ بازسازی و بازگشت ساکنان
با تکمیل استقرار نیروها، دولت عراق مرحله بعدی را آغاز کرده است. النعمان اعلام کرد که «روند جایگزینی یگانهای امنیتی با روانی بسیار بالا و طبق زمانبندیهای برنامهریزیشده پیش میرود تا برای مرحله بعدی، یعنی بازسازی زیرساختها در منطقه جرف النصر، آماده شویم» .
بر اساس گزارشها، مرحله بازسازی شامل چند گام مشخص است: نخست، پاکسازی منطقه از مینها و مهمات بهجامانده از جنگ که طی سالهای گذشته در مناطق صحرایی و حاشیهای انباشته شده است. دوم، بازسازی زیرساختهای خدماتی مانند آب، برق و جادهها. سوم، فراهم کردن مقدمات بازگشت ساکنانی که از سال ۲۰۱۴ و در پی تسلط داعش، منطقه را ترک کردهاند .
سعد معن، رئیس ستاد اطلاعرسانی امنیتی، اعلام کرد که بودجه سال ۲۰۲۷ عراق، اعتباراتی را برای بازسازی جرف النصر و بهبود خدمات آن در نظر خواهد گرفت. او تأکید کرد که «استقرار امنیتی پیش از پاکسازی مهمات جنگی و بازسازی زیرساختها و بازگرداندن خدمات انجام میشود، تا مقدمات بازگشت اهالی جرف النصر فراهم شود» .
سه: بازگشایی راههای حیاتی؛ پیوند دوباره با استانهای همجوار
همزمان با استقرار نیروها، دولت عراق گام مهم دیگری نیز برداشته است: بازگشایی راههای اصلی که سالها بسته بودند. جسر الفاضلیه، پل حیاتی که بغداد را به بابل و کربلا متصل میکند، پس از ۱۴ سال روز جمعه ۲۰ نوامبر بازگشایی شد. این پل در سالهای گذشته تنها در ایام زیارت اربعین و به طور موقت باز میشد، اما اکنون به روی تردد دائمی شهروندان باز شده است .
قیادة عملیات بغداد نیز اعلام کرد که از ساعت شش صبح شنبه ۲۱ نوامبر، مسیر اللطیفیه – القامشلی – جسر الفاضلیه – جرف النصر – الجمالیه – کربلا به روی تردد شهروندان و خودروها در هر دو جهت بازگشایی شده است . همچنین، بر اساس گزارش خبرگزاری شینهوا، یک ایست بازرسی امنیتی جدید بر روی پل الفاضلیه برای بررسی خودروها و سازماندهی تردد ایجاد شده است .
این بازگشاییها، پیامدهای اقتصادی و اجتماعی مهمی برای منطقه دارد. ساکنان محلی در گفتوگو با رسانهها ابراز خرسندی کردند و یکی از کسبه منطقه گفت: «این جاده قطعاً به منطقه و مردمی که بازخواهند گشت، کمک میکند. حرکت در خیابان و رونق در منطقه ایجاد میشود» .
چهار: زمینهها و پیامدهای راهبردی
استقرار نیروهای دولتی در جرف النصر، حاصل یک فرآیند سیاسی پیچیده بود که با تأیید گزارشهای قاچاق نفت توسط کمیته عالی تحقیق، برکناری ۹ مقام امنیتی و اداری، و اولتیماتوم الزیدی به کتائب حزبالله برای واگذاری مسئولیت امنیتی آغاز شد. این فرآیند با میانجیگری چارچوب هماهنگی و سفر اعلامنشده اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس، به بغداد همراه بود که در نهایت به توافقی بر سر «جایگزینی نیروها» به جای «ورود نیروهای رزمی» منجر شد.
اکنون، با تکمیل استقرار، پرسشهای جدیدی مطرح میشود. نخست، آیا بازسازی زیرساختها و بازگشت ساکنان، با سرعت وعدهدادهشده انجام خواهد شد یا مانند بسیاری از پروژههای دیگر، با تأخیر و موانع بوروکراتیک روبهرو میشود؟ دوم، آیا حفاظت از خطوط لوله نفت توسط پلیس انرژی، پایدار خواهد بود یا قاچاق در اشکال جدید بازخواهد گشت؟ سوم، آیا این مدل «فرماندهی مسلط» با ترکیب ارتش، پلیس فدرال و حشد الشعبی، میتواند به الگویی برای سایر مناطق تحت نفوذ گروههای مسلح تبدیل شود؟
نتیجهگیری
تکمیل استقرار نیروهای دولتی در جرف النصر و آغاز مرحله بازسازی، یک دستاورد مهم برای دولت الزیدی است. این رویداد، پس از ۱۲ سال، حاکمیت رسمی دولت را بر منطقهای بازگرداند که به «دولت موازی» گروههای مسلح تبدیل شده بود و همزمان، راههای حیاتی میان بغداد، بابل و کربلا را بازگشایی کرد. اما این دستاورد، حاصل یک «توافق» است، نه یک «پیروزی قاطع». ترکیب فرماندهی جدید—با حضور همزمان ارتش، پلیس فدرال و دو تیپ حشد الشعبی—نشان میدهد که حاکمیت بازپسگرفتهشده، ماهیتی «توافقی» دارد و پایداری آن به تداوم هماهنگی میان بازیگران مختلف داخلی و خارجی بستگی دارد. پرسش اصلی این است: آیا دولت میتواند از این «مدل مدیریت بحران» به سمت «حاکمیت پایدار» حرکت کند، یا اینکه جرف النصر به نمادی از این واقعیت تبدیل خواهد شد که در عراق، حتی پیروزیهای حاکمیتی نیز محصول توازن قوا هستند، نه اراده یکجانبه دولت؟ پاسخ به این پرسش، نه در بیانیههای رسمی، بلکه در آنچه در ماههای آینده در جرف النصر رخ میدهد، مشخص خواهد شد.



