مرزهای عراق و سوریه؛ بازگشایی گذرگاه‌ها و جهش تجارت در سایه بحران هرمز
مرزهای میان عراق و سوریه، پس از بیش از یک دهه بسته بودن، در سال ۲۰۲۶ به یکی از فعال‌ترین گذرگاه‌های تجاری منطقه تبدیل شده‌اند. این تحول که با بازگشایی تدریجی سه گذرگاه اصلی آغاز شد، در پی بسته شدن تنگه هرمز شتابی دوچندان گرفت و حجم مبادلات تجاری میان دو کشور را به «بالاترین سطح» خود رساند .
بازگشایی تدریجی گذرگاه‌ها
روند بازگشایی از آوریل ۲۰۲۶ آغاز شد. در ۲ آوریل، گذرگاه «التنف–الولید» در مرز سوریه و استان انبار عراق بازگشایی شد تا مسیر تردد نفتکش‌های عراقی به سمت سوریه هموار شود . دو هفته بعد، در ۲۰ آوریل، گذرگاه «اليعربية–ربيعة» در استان نینوا پس از نزدیک به ۱۳ سال بسته بودن باز شد. این گذرگاه که در سال ۲۰۱۳ به دلیل جنگ داخلی سوریه و ظهور داعش بسته شده بود، اکنون برای ترانزیت، تجارت، واردات، صادرات و تردد مسافران فعال است . با این بازگشایی، هر سه گذرگاه اصلی مرزی میان دو کشور عملیاتی شدند.
سومین گذرگاه، «البوکمال–القائم» در مرز استان دیرالزور سوریه و استان انبار عراق، در ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ رسماً بازگشایی شد. این گذرگاه که پیش‌تر مهم‌ترین معبر میان دو کشور بود و مسافران و کامیون‌ها و کشنده‌ها را پذیرش می‌کرد، پس از چند سال توقف به دلیل تهدیدهای داعش، دوباره فعال شد . همزمان، گذرگاه «الوليد» در مرز عراق و سوریه نیز در آستانه بازگشایی کامل برای سفرهای زمینی قرار گرفته است؛ توافقی که پس از ۱۲ سال وقفه حاصل شده و انتظار می‌رود با تکمیل زیرساخت‌ها و ترمینال مسافری، تردد از این مسیر نیز آغاز شود .
جهش تجاری در سایه بحران هرمز
بسته شدن تنگه هرمز و اختلال در صادرات دریایی نفت عراق، نقطه عطفی در فعال شدن مرزهای سوریه شد. علاءالدین القیسی، سخنگوی هیئت گذرگاه‌های مرزی عراق، اعلام کرد که «تبادل تجاری بین عراق و سوریه در حال حاضر به بالاترین سطح خود رسیده است» . بر اساس آمار رسمی، روزانه حدود ۱۵۰۰ شاحنه حامل نفت عراقی از طریق سوریه عبور می‌کنند و ۱۵۰۰ شاحنه دیگر بازمی‌گردند؛ رقمی که فعالیت اقتصادی را برای حدود ۳۰۰۰ راننده کامیون و خانواده‌هایشان فراهم می‌کند .
در زمینه صادرات معکوس، سوریه نیز از ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۶ حمل بنزین وارداتی به عراق را از طریق پایانه نفتی «بانیاس» در سواحل مدیترانه آغاز کرده است. احمد قُباجی، معاون شرکت نفت سوریه، اعلام کرد که اولین محموله شامل ۵۷ تانکر بوده و برنامه‌ریزی شده تا ظرفیت به ۲۰۰ تانکر در روز افزایش یابد . این عملیات در چارچوب توافقی سه‌ماهه و قابل تمدید انجام می‌شود که شرکت قطری «UCC» بنزین را از منابع بین‌المللی خریداری کرده و سوریه حمل آن را در ازای دریافت عوارض ترانزیت بر عهده دارد .
ترکیب تجاری و زیرساخت‌ها
عراق در حال حاضر مواد ساختمانی و گوگرد به سوریه صادر می‌کند و در مقابل سبزیجات و سایر محصولات وارد می‌کند . از سوی دیگر، بر اساس آمار گمرک سوریه، تنها از گذرگاه «البوکمال» تا پایان اوت ۲۰۲۶، ۱۴,۱۴۵ شاحنه تجاری با بار بیش از ۴۶۰ هزار تن کالا عبور کرده‌اند .
برای تقویت این زیرساخت‌ها، علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، ۱۶ میلیارد دینار (حدود ۱۲.۲ میلیون دلار) برای توسعه گذرگاه‌های «ربيعة»، «الوليد» و «صفوان» اختصاص داده است . هدف از این سرمایه‌گذاری، اجرای پروژه‌های زیرساختی و تقویت روابط اقتصادی با کشورهای همسایه عنوان شده است.
چشم‌انداز راهبردی
فعال شدن مرزهای عراق و سوریه فراتر از یک ضرورت لجستیکی موقت است. سوریه می‌کوشد نقش خود را به عنوان «کریدور ترانزیت منطقه‌ای» برای واردات، صادرات و انتقال انرژی تثبیت کند . عراق نیز با تنوع بخشیدن به مسیرهای تجاری خود، وابستگی به تنگه هرمز را کاهش می‌دهد. کارشناسان اقتصادی معتقدند بازگشایی گذرگاه‌ها می‌تواند به افزایش درآمدهای غیرنفتی از طریق عوارض و جابجایی مسافر منجر شود و زمینه سرمایه‌گذاری در مناطق مرزی غرب عراق را فراهم کند . با این حال، پایداری این جهش تجاری به ثبات امنیتی مناطق مرزی، تکمیل زیرساخت‌های گمرکی و تداوم توافق‌های ترانزیتی میان بغداد و دمشق بستگی دارد.
