بارزانى و چالش و نقشآفرینی اربيل در ساختار سياسى عراق
شهاب نورانیفر
در سال 2010 و در هنگام بحران تشكيل دولت ميان اياد علاوى و نورى المالكى، توافق براى تشكيل دولت در اربيل منعقد شد و به توافق اربيل معروف گشت و اربيل و حزب دموكرات به نوعى به عنوان عامل تشكيل دولت شناخته شدند (منبع). اين امر باعث ايجاد چنين تصورى نزد حزب دموكرات شد كه هيچ دولتى در اربيل بدون توافق حزب دموكرات شكل نخواهد گرفت. اين موضوع در سال 2021 و اتفاقات مرتبط با انتخاب عبداللطيف بيش از پيش خود را نشان داد زيرا با وجود اينكه عبداللطيف رشيد از شخصيت هاى مطرح اتحاديه ميهنى بود اما گزينه بافل طالبانى در آن زمان به عنوان رهبر اتحاديه ميهنى برهم صالح بود. با اين حال با همكارى مالكى و بارزانى در آن زمان عبداللطيف رشيد به بافل طالبانى تحميل شد و حزب دموكرات توانست حتى در انتخاب رئيسجمهور که سهم اتحاديه ميهنى است هم دخالت كند. اما امروز وضعيت تغيير يافته و كار به جايى رسيده است كه نه تنها به نظر حزب دموكرات در خصوص مناصب كردى توجهى نمى شود، بلكه اين حزب در موضعى از ضغف قرار گرفته كه رئيس اقليم و يكى از رهبران مهم آن يعنى نچيروان بارزانى به بغداد سفر مىکند و با رهبرانى مانند قيس الخزعلى و محمد الحلبوسى که عمدتا از نظر حزب دموكرات ضد كرد هستند، ديدار مىنماید تا حداقل سهم اين حزب در معادلات داخلى اقليم تغيير نكند. اين مسائل باعث مىشود تا این پرسش در خصوص آينده نقشآفرینی بارزانی و حزب دموکرات در سپهر سیاسی عراق بیش از پیش مطرح گردد.
از كركوک تا بغداد؛ سريال تضعيف اقليم در معادلات عراق
روند تضعيف حزب دموكرات در معادلات عراق را باید از انتخاب استاندار در كركوک و انتخاب گزينهای از اتحادیه ميهنى با همكارى حلبوسى و خزعلى و ريان الكلدانى در نظر گرفت (منبع). در آن زمان حزب دموكرات عملا از روند انتخابات كنار گذاشته شد و اين امر در اعطاى اين منصب به تركمانها در سال 2026 هم تكرار شد.
در كنار اينها هم ائتلاف سهگانه عصائب اهلحق، تقدم و اتحادیه میهنی در كنار ديگر نمايندگان حامى محور مقاومت، گزينه ريبوار كريم از سوى حزب كرد موضع ملى را در مقابل گزينه حزب دموكرات براى منصب نايبرئیسی دوم مجلس يعنى شاخوان عبدالله مطرح كردند و حزب دموکرات را مجبور نمودند تا از گزينه مدنظر خود يعنى شاخوان عبدالله دست كشيده و فرهاد اوتروشى را به عنوان گزينه جايگزين مطرح كند و بر اين اساس دقيقا سناريوى عبداللطيف رشيد و اتحاديه ميهنى به شكلى غيرمستقيم اين بار براى حزب دموكرات تكرار شد. در آخرين ضربه به اين حزب هم بدون مشورت با آن در خصوص انتخابات رياستجمهوری، به گزينه نزار آميدى از سوى اتحاديه ميهنى رأى داده شد.
افزون بر اين ائتلاف ميان اتحاديه ميهنى و جنبش نسل نو در ژانويه 2025 وضعيت فشار سياسى بر حزب دموكرات را بيشتر كرد زيرا از 100 كرسى پارلمان اقليم، حزب دموكرات 42 كرسى (39 كرسى حزب و 3 كرسى اقليتهای حامی حزب) و اتحاديه ميهنى 25 كرسى (23 كرسى حزب و 2 كرسى اقليتهای حامی حزب) را كسب كرده بودند و در كنار آنها نسل نو هم 15 كرسى كسب كرده بود. حال با ائتلاف ميان اتحاديه ميهنى و نسل نو، اختلاف كرسىها میان حزب دموكرات و ائتلاف اتحاديه ميهنى و نسل نو به 2 كرسى رسيده است و اين به معناى كاهش فضاى مانور براى پارتى است.
دلايل شكستهای متوالی حزب دموکرات
دلايل اين موضوع را مىتوان در دو امر جستوجو کرد:
1-مهمترین دلیل در اين زمينه سرمايهگذاری شدید حزب دموكرات بر حمايت خارجى بهویژه از سوى آمريكا و عدم توجه به مناسبات داخلى در بغداد است كه در واقع باعث شد به محض عدم اهميت به وضعيت حزب دموكرات از سوى آمريكا، اين حزب در مواجهه با احزاب بغداد به دليل تضعيف لابى خود تنها بماند. البته در اينجا تعديل مناسبات اتحاديه ميهنى با واشنگتن از طريق سفر اخير بافل طالبانى در سال 2025 به آمريكا (منبع) و نيز اعطاى منصب استاندارى كرکوک به ترکمانها و در مقابل دريافت مناصب استانى متعدد در راستای اعتمادسازى با تركيه هم در اين زمينه مؤثر بوده است.
2-افزايش قابل توجه تعداد نمايندگان حامى محور مقاومت در مجلس فعلى و داراى ضديت با حزب دموكرات به دليل مواضع منفى اين حزب عليه گروههای مقاومت در عراق؛ اين امر تا جايى اهميت داشت كه براى نمونه فراكسيون منتصرون وابسته به كتائب سيدالشهدا با وجود عضويت در ائتلاف دولت قانون و حمايت اين ائتلاف از فؤاد حسين نامزد حزب دموكرات، اما به باور ناظران صرفا به دليل ضديت با مواضع حزب دموكرات در جلسه انتخابات رئيسجمهور حاضر شد و به نزار آميدى رأى داد (منبع).
3-اختلافات ميان بارزانى و حلبوسى هم در اين زمينه مزيدى بر علت بود زيرا حلبوسى رهبر قوىترین حزب سياسى اهل سنت يعنى تقدم است و اين اختلافات باعث تضعيف جايگاه حزب دموكرات در ميان اهل سنت شد.
وضعيت نقشآفرینی بارزانی در سایه تحولات جدید
به نظر مىرسد اين موضوع و با توجه به افزايش قدرت اتحاديه ميهنى، مىتواند تابع دو امر مهم باشد كه در صورت تحقق اين دو امر، بارزانى به يک بازیگر مؤثر در بیت کردی و در بغداد و نه بازيگرى تعيينکننده تبدیل خواهد شد:
1-ميزان عملكرد مسئولان وابسته به اتحاديه ميهنى در سطح اجرايى؛ براى نمونه يكى از عوامل حفظ نفوذ اتحاديه ميهنى در كركوک و پس از انتخابات شوراهاى استانى، عملكرد موفق استاندار آن بود؛ تا جاييكه در انتخابات مجلس ريبوار طه با 96 هزار رأى در رده نخست در تمام عراق قرار گرفت.
2-تشكيل يک بلوک اپوزيسيون ضد حزب دموكرات از سوى اتحاديه ميهنى كه سنگبنای اولیه آن با ائتلاف ميان اتحاديه ميهنى و جنبش نسل نو گذاشته شده است زيرا با توجه به تجارب پيشين به نظر مىرسد اتحاديه ميهنى به تنهايى قادر به تغيير معادله قدرت در اقليم نخواهد بود.
سخن پايانى
در واقع بىتوجهی حزب دموکرات به روابط حسنه با بغداد و عامل معادلات داخلی، تاثیر بسیاری بر وضعیت این حزب در معادلات قدرت در ۳ سال اخیر و بهویژه ۱ سال گذشته گذاشته است. از همینرو میتوان گفت سفر نچیروان بارزانی به بغداد برای تلطیف فضای موجود میان این حزب و احزاب بغداد و نیز جلوگیری از افزایش نفوذ اتحادیه میهنی میان احزاب شیعه و سنی انجام شده است.
