«مانور دشوار»؛ بغداد میان نقش ترکیه-آمریکا و فشارهای ایران
مؤسسه «مرکز عربی در واشنگتن» در گزارشی به بررسی تحولات روابط ترکیه و عراق در سایه جنگ آمریکا علیه ایران پرداخته است. بر اساس این گزارش، جنگ اخیر، تلاشهای بلندمدت بغداد برای ایجاد توازن میان ایران و آمریکا را دشوارتر کرده و به همین دلیل، روابط با ترکیه برای عراق ارزشمندتر شده است. همچنین منافع ترکیه و آمریکا در عراق به هم نزدیکتر شده و هر دو خواهان دولتی مرکزی قویتر در بغداد هستند.
تحول بزرگ در روابط دوجانبه
این گزارش از «دگرگونی قابل توجه» در روابط دو کشور طی دو سال اخیر (دوره نخستوزیری السودانی) سخن میگوید. پروژه «راه توسعه» (اتصال بندر بزرگ فاو به ترکیه و اروپا) به یکی از محورهای اصلی همکاری تبدیل شده و آنکارا نیز خواستههای امنیتی خود را در چارچوب همکاری اقتصادی و سیاسی گستردهتری مطرح کرده است. جنگ نیز با آشکار کردن وابستگی عراق به مسیرهای صادراتی خلیج فارس، بر ارزش راهبردی مسیرهای جایگزین از طریق ترکیه افزوده است.
همگرایی امنیتی و اقتصادی
تغییر در روابط امنیتی دو کشور بسیار چشمگیر بوده است. در دوره السودانی، عراق در قبال درخواستهای ترکیه برای مقابله با حزب کارگران کردستان، پاسخگوتر شد. پروژه «راه توسعه» نیز ماهیت روابط را تغییر داده و عراق را از یک کشور صادرکننده نفت به بخشی از شبکه ترانزیت و لجستیک منطقهای تبدیل میکند. این پروژه برای ترکیه، تحقق آرزوی دیرینه برای تبدیل شدن به مرکز تجارت منطقهای است. جنگ با ایران، این پروژه را از یک طرح اقتصادی بلندمدت به یک نیاز راهبردی فوری (برای دور زدن تنگه هرمز) تبدیل کرده است.
چالشها و حوزههای همکاری
-
آب: مهمترین چالش باقی مانده است. ترکیه با کنترل سرچشمهها، نفوذ قابل توجهی دارد. توافق اخیر در سفر الزیدی به آنکارا، به شرکتهای ترکیه اجازه میدهد پروژههای زیرساخت آبی عراق را با بودجه نفت انجام دهند، اما تعهد جدیدی درباره حجم آب آزادشده وجود ندارد.
-
انرژی: حوزهای با وابستگی متقابل بیشتر. خط لوله کرکوک-جیهان مسیر صادراتی مهمی برای عراق و منبع نفتی مهمی برای ترکیه است.
بازیگران و موانع اجرایی
با وجود نزدیکی واقعی، دولتها تنها بازیگران این صحنه نیستند. همکاری رو به رشد، بر منافع بازیگران محلی و منطقهای تأثیر میگذارد و ضعف دولت مرکزی، توانایی اجرای توافقات را کاهش میدهد. رقابت اصلی بر سر کریدورهای تجاری، میان ایران (با پروژه کریدور شمال-جنوب) و عراق و ترکیه (با راه توسعه) در جریان است. گروههای نزدیک به ایران در عراق با این پروژه مخالفند، زیرا آن را تهدیدی برای نفوذ تهران میدانند.
جمعبندی: همگرایی منافع، اما نه تغییر اردوگاه
فشار بر ایران، اولویتهای آمریکا و ترکیه را در عراق به هم نزدیک کرده است. واشنگتن به دنبال تضعیف گروههای نزدیک به ایران و آنکارا خواستار دولتی قویتر برای کنترل مرزها، اجرای پروژهها و مبارزه با پ.ک.ک است. بغداد نیز از روابط نزدیکتر با ترکیه به عنوان اهرمی برای افزایش فضای مانور خود میان ایران و آمریکا استفاده میکند. با این حال، این گزارش تأکید میکند که این همگرایی به معنای تغییر اردوگاه عراق به سمت ترکیه و دوری از ایران نیست، زیرا بغداد توانایی قطع رابطه با تهران را ندارد و فشار بیش از حد بر آن برای مقابله با گروههای مسلح، میتواند بیثباتکننده باشد. در نتیجه، منافع ترکیه با تقویت تدریجی دولت عراق همخوانی بیشتری دارد تا بازآرایی ژئوپلیتیکی شدید.
