میانجیگری عراق میان آمریکا و ایران: مفاد، موانع و سناریوهای شکست

به گزارش مطالعات عراق، بغداد در هفتههای اخیر از حاشیه به متن تحولات منطقهای آمده است. آنچه با یک تماس تلفنی میان دونالد ترامپ و علی الزیدی آغاز شد، به یک سفر اعلامنشده به تهران و طرح «مهلت دو روزه» انجامید؛ طرحی که اگرچه هنوز به توافق نهایی منتهی نشده، اما عراق را به یکی از معدود کانالهای ارتباطی میان واشنگتن و تهران تبدیل کرده است. این گزارش، مفاد پیشنهاد عراق، میزان موفقیت آن و موضع بغداد در صورت شکست را بررسی میکند.
یک: مفاد پیشنهاد؛ از پیام ترامپ تا «طرح دو روزه» ایران
پیشنهاد عراق را نمیتوان یک بسته واحد دانست، بلکه مجموعهای از پیامها و طرحهای متقابل است که از طریق بغداد رد و بدل شده است.
در گام نخست، دونالد ترامپ در تماس تلفنی با الزیدی، با پیشنهادهای او برای گفتوگو با ایران موافقت کرد و از نخستوزیر عراق خواست نقش میانجی را ایفا کند و این پیشنهادها را به تهران منتقل نماید . محتوای دقیق این پیشنهادها منتشر نشده، اما هدف اعلامشده آن «پایان دادن به جنگ» و «خروج از وضعیت نهجنگ و نهصلح» عنوان شده است.
در گام دوم، الزیدی در سفری چند ساعته و اعلامنشده به تهران رفت و با محمدباقر قالیباف، رئیس هیئت مذاکرهکننده ایران، دیدار کرد. در این دیدار، قالیباف «طرح دو روزه» ایران را تشریح کرد. بر اساس این طرح، آمریکا باید ابتدا اقداماتی مانند رفع محاصره دریایی، کاهش یا لغو تحریمها، توقف عملیات نظامی و آزادسازی داراییهای مسدودشده را انجام دهد؛ در مقابل، ایران متعهد میشود ظرف مدت دو روز پس از اجرای این شروط، تنگه هرمز را به روی کشتیرانی بازگشایی کند . این طرح در واقع یک «اقدام متقابل با توالی مشخص» است که اجرای تعهدات آمریکا را مقدم بر اقدام ایران میداند.
دو: میزان موفقیت؛ بنبست در گام نخست
ارزیابی منابع مختلف نشان میدهد که این میانجیگری در گام نخست با بنبست مواجه شده است.
منابع ایرانی گزارش دادند که سفر الزیدی به تهران «هیچ دستاورد یا نتیجهای که مورد قبول یا رضایت طرف آمریکایی باشد» به همراه نداشته است . دلیل اصلی این شکست، اختلاف عمیق بر سر «توالی اجرای تعهدات» است؛ ایران خواهان اقدام پیشینی آمریکاست، در حالی که واشنگتن به دنبال اجرای متقابل و همزمان یا تدریجی است.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، مواضع و مطالبات ایران را «غیرقابل قبول» خوانده و اعلام کرده که مذاکرات با ایران در حال حاضر پیشرفتی ندارد . این اظهارات نشان میدهد که واشنگتن هنوز «طرح دو روزه» را به عنوان مبنای مذاکره نپذیرفته است.
با این حال، بنبست فعلی به معنای پایان کامل مسیر نیست. نزار آمیدی، رئیسجمهور عراق، در مصاحبه با بریتبارت اعلام کرد که بغداد آماده است میان واشنگتن و تهران میانجیگری کند و از ترامپ خواست به تعهد انتخاباتی خود برای پایان دادن به جنگها بازگردد. او هشدار داد: «خورشید هنوز میتابد» اما اگر شب فرا برسد، فرصت حلوفصل از دست خواهد رفت . آمیدی تأکید کرد که همین پیام را به رئیسجمهور ایران نیز منتقل کرده است.
سه: در صورت شکست، موضع عراق درباره جنگ احتمالی
موضع رسمی عراق در قبال یک جنگ احتمالی، «بیطرفی فعال» و جلوگیری از تبدیل شدن خاک این کشور به میدان نبرد است. این موضع بر سه اصل استوار است:
نخست، عدم استفاده از خاک عراق برای حمله به همسایگان. الزیدی در تماس با ترامپ و در مواضع رسمی دیگر، بارها تأکید کرده که عراق اجازه نخواهد داد خاکش به عنوان سکوی پرتاب حمله به کشورهای همسایه—به ویژه ایران—استفاده شود .
دوم، تعهد به بیطرفی در جنگ. قاسم العبودی، مشاور امنیت ملی عراق، اعلام کرده که در صورت شعلهور شدن دوباره جنگ میان آمریکا و ایران، بغداد به «بیطرفی» پایبند خواهد بود و اجازه استفاده از خاکش برای تهدید کشورهای خلیج فارس را نخواهد داد.
سوم، مهار گروههای مسلح. فواد حسین، وزیر امور خارجه عراق، هشدار داده که «کشاندن جامعه عراق به جنگ فاجعهبار خواهد بود» و از گروههای مسلح خواسته در پاسخهای احتمالی ایران مشارکت نکنند. همزمان، دولت با برخی گروهها به تفاهمهایی برای عدم ورود به جنگ دست یافته است، هرچند گروههایی مانند کتائب حزبالله همچنان بر مواضع خود پافشاری میکنند و اعلام کردهاند که در صورت جنگ در کنار ایران خواهند ایستاد.
نکته کلیدی: بیطرفی عراق «منفعل» نیست. بغداد همزمان که از ورود به جنگ پرهیز میکند، با فشار آمریکا برای محدود کردن گروههای مسلح و بستن مرزها با ایران روبهروست. بنابراین، موضع عراق در صورت شکست میانجیگری، تلاشی شکننده برای حفظ تعادل میان تعهدات امنیتی به واشنگتن، روابط همسایگی با تهران و حفظ ثبات داخلی خواهد بود.
نتیجهگیری
میانجیگری عراق میان آمریکا و ایران، در ظاهر یک ابتکار دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ است. اما در باطن، آزمونی برای سنجش توان بغداد در ایفای نقشی است که نه در قانون اساسی عراق پیشبینی شده و نه در تاریخ معاصر این کشور سابقه دارد: «کانال ارتباطی» میان دو دشمن. موفقیت این نقش، نه به تعداد سفرها یا مدت مذاکرات، بلکه به توان الزیدی در حفظ اعتماد همزمان واشنگتن، تهران و گروههای مسلح داخلی بستگی دارد—معادلهای که تاکنون هیچ نخستوزیر عراقی نتوانسته است آن را برای مدت طولانی حل کند. آنچه مسلم است، اینکه بغداد در صورت شکست این میانجیگری، ناچار خواهد بود میان «بیطرفی» و «فشارهای متقابل» مسیری را انتخاب کند که کمترین هزینه را برای امنیت و اقتصادش داشته باشد؛ مسیری که هنوز روشن نیست.



