بازگشایی شیب؛ تغییر در محل اعمال محدودیت‌ها، نه تغییر در سیاست بغداد؟
دولت عراق پس از حدود سه هفته تعطیلی گذرگاه مرزی شیب در استان میسان، در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ از بازگشایی مجدد آن خبر داد؛ گذرگاهی که در ۲۰ اکتبر، بدون اعلام زمان مشخص برای ازسرگیری فعالیت، به دستور دولت عراق به روی مسافران، خودروها و کامیون‌های تجاری بسته شده بود. (منبع) مقام‌های عراقی در ابتدا علت این تصمیم را مسائل فنی، امنیتی و ضرورت تکمیل تجهیزات و امکانات لازم برای مقابله با قاچاق عنوان می‌کردند. (منبع) با این حال، هم‌زمان با اعلام بازگشایی شیب، عمر الوائلی، رئیس سازمان گذرگاه‌های مرزی عراق، از تعطیلی موقت گذرگاه مندلی در استان دیالی از ۱۳ نوامبر خبر داد؛ (منبع) اقدامی که به گفته وی با هدف انجام تعمیرات و تکمیل الزامات فنی صورت می‌گیرد. به این ترتیب، بازگشایی یک گذرگاه مرزی با ایران با تعطیلی گذرگاهی دیگر همراه شده و این پرسش را ایجاد کرده است که آیا اساساً تغییری در سیاست بغداد درباره مدیریت مبادلات مرزی با ایران اتفاق افتاده است؟
نکته قابل توجه در این تحولات، تناقض آشکار در مواضع مقام‌های عراقی درباره علت تعطیلی گذرگاه شیب است. در حالی که دولت و برخی مسئولان عراقی پیش‌تر بر دلایل فنی و امنیتی این تصمیم تأکید می‌کردند، فؤاد حسین، وزیر امور خارجه عراق، در اظهاراتی از درخواست رسمی آمریکا برای تعطیلی تمامی گذرگاه‌های مرزی با ایران، به‌استثنای دو گذرگاه، پرده برداشت. (منبع) این اظهارات نشان داد که برخلاف روایت اولیه بغداد، ملاحظات سیاسی و فشارهای واشنگتن نیز در تصمیم‌گیری درباره محدودسازی مرزهای ایران و عراق نقش داشته است. همین مسئله با واکنش برخی فراکسیون‌های سیاسی مواجه شد؛ به‌گونه‌ای که فراکسیون بدر با انتقاد از آنچه تحمیل اراده آمریکا بر تصمیمات حاکمیتی عراق خواند، خواستار بازگشایی فوری گذرگاه‌ها شد. (منبع) فراکسیون صادقون نیز با اشاره به تناقض میان توضیحات فنی دولت و اظهارات وزیر خارجه، خواستار ارائه یک روایت رسمی و واحد درباره علت تعطیلی شیب شد. (منبع)
با این حال، اعتراضات این فراکسیون‌ها را نمی‌توان صرفاً به معنای مخالفت جدی با سیاست دولت تلقی کرد. به نظر می‌رسد بخشی از این موضع‌گیری‌ها بیش از آنکه با هدف تغییر رویکرد بغداد صورت گرفته باشد، تلاشی برای همراهی با اعتراضات اجتماعی و بهره‌برداری سیاسی از نارضایتی مردم استان میسان، بازرگانان و فعالان حمل‌ونقل است. به‌ویژه آنکه این جریان‌ها خود بخشی از ساختار سیاسی و پارلمانی حاکم در عراق هستند و در عمل، ظرفیت و اراده چندانی برای مقابله با تصمیمات دولت در این زمینه نشان نداده‌اند و خود این دولت برآمده از همین فراکسیون‌هاست.
در واقع، بازگشایی شیب و تعطیلی مندلی را باید در چارچوب تداوم سیاست محدودسازی مبادلات زمینی ایران و عراق ارزیابی کرد. فشار افکار عمومی و اعتراضات محلی در میسان، دولت را ناچار کرد از تعطیلی شیب عقب‌نشینی کند؛ اما این عقب‌نشینی لزوماً به معنای تغییر در اصل تصمیم بغداد نیست. انتقال محدودیت‌ها از یک گذرگاه به گذرگاه دیگر، عملاً وضعیت پیشین را حفظ می‌کند و امکان تداوم سیاست موردنظر آمریکا را فراهم می‌سازد. به بیان دیگر، دولت عراق توانسته است ضمن مدیریت بخشی از فشارهای داخلی، اصل محدودسازی مرزها را نیز حفظ کند.
اهمیت این مسئله زمانی بیشتر می‌شود که آن را در کنار اعلام تشکیل نیروی ویژه «دروازه آهنین» از سوی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) در ۷ نوامبر قرار دهیم. (منبع) این نیرو با هدف جلوگیری از استفاده ایران از مسیرهای زمینی برای انتقال تسلیحات، فناوری‌های دارای کاربرد دوگانه و کالاهای مشمول تحریم تشکیل شده و محدودسازی جریان درآمدی ایران از مسیرهای زمینی نیز در دستورکار آن قرار دارد. با توجه به جایگاه عراق به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مسیرهای مبادلات زمینی ایران، این کشور یکی از آسیب‌پذیرترین حلقه‌ها در برابر اجرای چنین سیاستی محسوب می‌شود؛ به‌ویژه آنکه وابستگی‌های سیاسی، مالی و امنیتی بغداد به واشنگتن، قدرت مانور دولت عراق را در برابر فشارهای آمریکا محدود می‌کند.
بر این اساس، تحولات اخیر را نباید صرفاً یک جابه‌جایی اداری در مدیریت گذرگاه‌های مرزی دانست؛ بلکه می‌توان آن را بخشی از روند گسترده‌تر اعمال فشار آمریکا برای محدودسازی ارتباطات اقتصادی و زمینی ایران با محیط پیرامونی خود ارزیابی کرد. بنابراین، بازگشایی شیب تا زمانی که با تغییر در رویکرد کلی بغداد نسبت به محدودیت‌های مرزی همراه نشود، تحول تعیین‌کننده‌ای به شمار نمی‌رود و احتمال اعمال محدودیت بر گذرگاه‌های دیگر نیز همچنان وجود خواهد داشت؛ کمااینکه واشنگتن هم از طریق اين اعمال فشارها براى اين محدوديت‌ها به دنبال اعمال هژمونى بر عراق و نيز ايجاد يک اهرم فشار جديد در روابط ايران و عراق بدون ايجاد تقابل كامل مذهبى و اجتماعى با مردم عراق به بهانه مسدود كردن مرزها و جلوگيرى از ورود زائران است.
