مأموریت مخفی الزیدی در تهران: حامل پیام آمریکا و «طرح دو روزه» ایران
به گزارش مطالعات عراق در حالی که بغداد رسماً از «میانجی‌گری» سخن می‌گوید، جزئیات تازه نشان می‌دهد که سفر اعلام‌نشده علی الزیدی به تهران، ماهیتی دوگانه داشته است: انتقال پیام واشنگتن به مقامات ایرانی و دریافت «طرح دو روزه» تهران در پاسخ. این سفر که پس از تماس تلفنی دونالد ترامپ با نخست‌وزیر عراق و سفر فرستاده ویژه آمریکا به بغداد انجام شد، بغداد را از یک «همسایه بی‌طرف» به «کانال ارتباطی» میان دو قدرت متخاصم تبدیل کرده است؛ نقشی که اگرچه در ظاهر دیپلماتیک است، اما الزیدی را در معرض فشار هم‌زمان دو طرف و ریسک‌های سیاسی داخلی قرار می‌دهد.
یک: سفر اعلام‌نشده و تأیید رسمی
سفر علی الزیدی به تهران، در ابتدا از سوی رسانه‌های ایرانی و منابع عراقی منتشر شد و سپس یاسر عبدالزهراء الحجاج، سفیر عراق در تهران، آن را رسماً تأیید کرد. سفیر عراق در گفت‌وگو با خبرگزاری رسمی عراق (واع) اعلام کرد که این سفر «بطابع خاص وغير معلن» (ماهیتی ویژه و اعلام‌نشده) داشت و هدف آن «بررسی راه‌های کاهش تنش و پایان دادن به جنگ در منطقه» بود . او تأکید کرد که عراق «در حاشیه تحولات منطقه نیست، بلکه بر اساس منافع ملی عالی خود فعالانه حرکت می‌کند» .
درباره زمان دقیق سفر، اختلاف نظر وجود دارد. خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، گزارش داد که این سفر روز جمعه ۶ نوامبر (۱۵ آبان) و در چند ساعت انجام شد . اما میدلایست‌نیوز و آسوشیتدپرس زمان آن را شنبه ۷ نوامبر (۱۶ آبان) اعلام کردند . این اختلاف کوچک، نشان‌دهنده ابهامات باقی‌مانده درباره جزئیات عملیاتی این سفر است.
دو: ترکیب هیئت و محور مذاکرات
بر اساس گزارش‌ها، الزیدی در این سفر با هیئتی همراه بود که شامل فالح فیاض، رئیس سازمان حشد الشعبی، و هادی العامری، دبیرکل سازمان بدر، می‌شد . حضور فیاض—که خود از فرماندهان ارشد گروه‌های مسلح نزدیک به ایران است—در این هیئت، پیامی دوگانه داشت: از یک سو، به تهران اطمینان می‌داد که بغداد گروه‌های مسلح را در جریان مذاکرات قرار داده است؛ از سوی دیگر، به واشنگتن نشان می‌داد که الزیدی در صورت نیاز، از نفوذ خود بر این گروه‌ها برای کنترل اوضاع استفاده می‌کند.
محور اصلی مذاکرات، به گفته منابع ایرانی، «تلاش‌های عراق برای پایان دادن به جنگ میان ایران و آمریکا» بود و «به موضوعات دیگر ارتباطی نداشت» . در این دیدار، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و رئیس هیئت مذاکره‌کننده ایران، ضمن قدردانی از تلاش‌های بغداد، جزئیات «طرح دو روزه» ایران را برای الزیدی تشریح کرد و بر «ضرورت احترام آمریکا به حقوق ایران در چارچوب این طرح برای پیشبرد مذاکرات» تأکید کرد .
سه: «طرح دو روزه»؛ چیست و چه می‌خواهد؟
طرح دو روزه ایران، که پیش از این نیز از سوی مقامات ایرانی مطرح شده بود، بر اساس گزارش‌ها شامل مجموعه‌ای از اقدامات متقابل است: آمریکا باید محاصره دریایی بنادر ایران و تحریم‌های اعمال‌شده علیه تهران را لغو کند و اقدامات تنش‌زدا انجام دهد؛ در مقابل، ایران متعهد می‌شود تنگه هرمز را ظرف ۴۸ ساعت پس از اجرای این شروط، به روی کشتیرانی تجاری بازگشایی کند . اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، تأکید کرد که این طرح «همان تعهداتی است که طرف آمریکایی پیش‌تر در چارچوب تفاهم اسلام‌آباد پذیرفته و سپس از اجرای آن خودداری کرده است» .
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، این شروط را «غیرواقع‌بینانه» توصیف کرده است . این واکنش نشان می‌دهد که حتی اگر الزیدی بتواند پیام‌ها را به درستی منتقل کند، شکاف میان مواضع دو طرف همچنان عمیق است.
چهار: پیام ترامپ؛ چه بود و چگونه منتقل شد؟
پیش از سفر الزیدی به تهران، دونالد ترامپ در تماس تلفنی ۵ نوامبر (۱۴ آبان) با او گفت‌وگو کرد. بر اساس گزارش‌ها، ترامپ از الزیدی خواست «نقش میانجی را در ارتباط با ایران ایفا کند» و با پیشنهادهای او برای پایان دادن به جنگ موافقت کرد . شبکه الحدث نیز گزارش داد که الزیدی از ترامپ خواست از حمله دوباره به ایران خودداری کند و ترامپ «خواستار میانجی‌گری بغداد» شد .
آسوشیتدپرس به نقل از دو مقام عراقی تأیید کرد که الزیدی «پیامی از ترامپ برای کاهش تنش‌ها» به تهران منتقل کرده است . اما محتوای دقیق این پیام و میزان انعطاف آمریکا در آن، هنوز منتشر نشده است. آنچه روشن است، این است که سفر الزیدی به تهران، پس از سفر تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا، به بغداد و در چارچوب هماهنگی با واشنگتن انجام شده است .
پنج: نتیجه سفر؛ «بدون نتیجه» یا «آغاز مسیر»؟
درباره نتیجه این سفر، روایت‌ها متفاوت است. میدلایست‌نیوز به نقل از یک منبع در وزارت امور خارجه عراق گزارش داد که مذاکرات هشت ساعته هیئت عراقی در تهران «بدون نتیجه» به پایان رسید . ارم‌نیوز نیز به نقل از منابع ایرانی نوشت که الزیدی «نتایجی که برآورده‌کننده خواسته‌های آمریکا باشد» به دست نیاورد .
با این حال، منابع ایرانی بر این نکته تأکید دارند که «طرح دو روزه» همچنان روی میز است و این سفر، حداقل از نظر تهران، «آغاز یک مسیر» تلقی می‌شود، نه پایان آن . سفیر عراق در تهران نیز این سفر را بخشی از «تلاش‌های دیپلماتیک برای آرامش منطقه و جلوگیری از تشدید تنش» توصیف کرد .
شش: پیامدهای راهبردی؛ بغداد به عنوان «کانال» نه «میانجی»
سفر الزیدی به تهران، بیش از آنکه یک «میانجی‌گری» کلاسیک باشد، نشان‌دهنده تبدیل شدن بغداد به «کانال ارتباطی» میان واشنگتن و تهران است. این نقش، مزایا و خطراتی برای عراق دارد. مزیت آن، افزایش وزن دیپلماتیک بغداد و قرار گرفتن در جایگاهی است که می‌تواند از تنش‌زدایی منتفع شود—به‌ویژه در شرایطی که اقتصاد عراق به شدت به ثبات منطقه و باز بودن مسیرهای صادرات نفت وابسته است. خطر آن، این است که اگر مذاکرات شکست بخورد یا یکی از طرف‌ها احساس کند که بغداد «به نفع طرف دیگر» عمل می‌کند، عراق ممکن است هزینه سیاسی و امنیتی آن را بپردازد.
نکته مهم دیگر، ترکیب هیئت عراقی است. حضور فالح فیاض و هادی العامری—دو چهره شاخص نزدیک به ایران—در این سفر، نشان می‌دهد که الزیدی نمی‌تواند در پرونده‌های حساس منطقه‌ای، گروه‌های مسلح و چارچوب هماهنگی را نادیده بگیرد. به عبارت دیگر، «میانجی‌گری» بغداد، نه یک تصمیم شخصی الزیدی، بلکه محصول یک «اجماع شکننده» درونی است که هر لحظه ممکن است فرو بپاشد.
نتیجه‌گیری
سفر مخفیانه الزیدی به تهران، در ظاهر یک مأموریت دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ است. اما در باطن، آزمونی برای سنجش توان بغداد در ایفای نقشی است که نه در قانون اساسی عراق پیش‌بینی شده و نه در تاریخ معاصر این کشور سابقه دارد: «کانال ارتباطی» میان دو دشمن. موفقیت این نقش، نه به تعداد سفرها یا مدت مذاکرات، بلکه به توان الزیدی در حفظ اعتماد هم‌زمان واشنگتن، تهران و گروه‌های مسلح داخلی بستگی دارد—معادله‌ای که تاکنون هیچ نخست‌وزیر عراقی نتوانسته است آن را برای مدت طولانی حل کند.
