سیل شمال عراق و آزمون زیرساخت‌ها: بغداد در برابر تهران و آنکارا
به گزارش مطالعات عراق، بارش‌های سیل‌آسا در شمال عراق در روزهای هفتم و هشتم نوامبر ۲۰۲۶ (۱۶ و ۱۷ آبان ۱۴۰۵)، دست‌کم دو کشته برجای گذاشت و خیابان‌ها، زیرگذرها و بازارهای شهرهای شمالی را زیر آب برد . این حادثه، اگرچه در مقیاس جهانی یک رویداد اقلیمی محدود محسوب می‌شود، اما بار دیگر پرسشی ساختاری را پیش روی دولت عراق قرار داد: زیرساخت‌های مدیریت آب‌های سطحی بغداد و شهرهای بزرگ این کشور، در مقایسه با پایتخت‌های همسایه مانند تهران و آنکارا، در چه سطحی از آمادگی قرار دارند؟ بررسی تطبیقی نشان می‌دهد که هر سه شهر با چالش مشترک «توسعه شهری سریع و زیرساخت‌های عقب‌مانده» دست‌وپنجه نرم می‌کنند، اما تفاوت‌های مهمی در رویکرد و اولویت‌گذاری وجود دارد.
یک: سیل شمال عراق؛ هشدارها و پیامدها
اداره کل هواشناسی عراق پیش از وقوع سیل، با صدور هشدار سطح بالا اعلام کرده بود که موج بارش‌های رعدی شدید با احتمال جاری شدن سیلاب‌های ناگهانی در مناطق شمالی، مرکزی و شرقی کشور، به ویژه در روزهای شنبه و یکشنبه (۷ و ۸ نوامبر)، پیش‌بینی می‌شود . این هشدارها محقق شد و گزارش‌ها از آب‌گرفتگی گسترده معابر، زیرگذرها و آسیب به منازل و مغازه‌ها در شهرهای شمالی خبر دادند . نچیروان بارزانی، رئیس اقلیم کردستان، در تماس تلفنی با استاندار اربیل، ضمن ابراز همدردی با خانواده‌های قربانیان، دستور ارائه همه‌گونه کمک به آسیب‌دیدگان و اتخاذ اقدامات لازم برای رسیدگی به آثار سیل را صادر کرد .
آنچه این حادثه را برای تحلیل زیرساختی مهم می‌کند، تکرار آن است. شمال عراق در سال‌های اخیر بارها شاهد سیلاب‌های مشابه بوده و هر بار، خسارات قابل توجهی به زیرساخت‌ها و معیشت مردم وارد شده است. این تکرار، نشان می‌دهد که مشکل صرفاً «شدت بارش» نیست، بلکه «ظرفیت محدود سیستم‌های تخلیه» است.
دو: بغداد؛ پروژه‌های در حال اجرا و شکاف‌های باقی‌مانده
بغداد، به عنوان پایتخت و بزرگ‌ترین شهر عراق، در سال‌های اخیر شاهد سرمایه‌گذاری قابل توجهی در زیرساخت‌های مدیریت آب‌های سطحی بوده است. استانداری بغداد پروژه‌های متعددی را در مناطق حاشیه‌ای و کم‌برخوردار آغاز کرده است. برای نمونه، پروژه شبکه فاضلاب و آب‌های سطحی «کویریش» با هدف خدمت‌رسانی به بیش از ۲۰ هزار نفر، شامل احداث بیش از ۴۳ هزار متر شبکه تخلیه آب باران و سه ایستگاه پمپاژ با ظرفیت‌های مختلف طراحی شده است . همچنین، ایستگاه تخلیه آب باران «حسینیه» به عنوان یکی از محورهای اصلی، بیش از ۷۰ درصد ظرفیت جذب مناطق تحت پوشش خود را تأمین می‌کند و مسئولان بر ضرورت آمادگی کامل آن در موج‌های بارشی تأکید کرده‌اند .
با این حال، این پروژه‌ها عمدتاً بر «مناطق حاشیه‌ای» و «نقاط حاد» متمرکز شده‌اند و هنوز یک شبکه یکپارچه و سراسری برای مدیریت آب‌های سطحی در بغداد وجود ندارد. مشکل اصلی بغداد، نه فقدان پروژه، بلکه «پراکندگی پروژه‌ها» و «عدم تکمیل شبکه» است. بسیاری از مناطق مرکزی و قدیمی شهر، همچنان به کانال‌های فرسوده یا غیرموجود متکی هستند و با هر بارش شدید، آب در معابر جمع می‌شود.
سه: تهران؛ شبکه گسترده اما ناقص
تهران، به عنوان شهری با جمعیت و وسعت مشابه بغداد، در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در شبکه هدایت آب‌های سطحی انجام داده است. بر اساس گزارش‌های رسمی، بیش از ۵۵۰ کیلومتر کانال زیرسطحی و روسطحی در پایتخت ایران احداث شده است . در جریان بارش‌های اخیر (نوامبر ۲۰۲۶)، مسئولان شهری اعلام کردند که با وجود ثبت رکورد بارش ۸۰ میلی‌متری در برخی ایستگاه‌ها، اقدامات پیشگیرانه مانند لایروبی ۲۶ هزار متر لایروبی کانال‌ها و بهسازی ۴۲ نقطه مستعد آب‌گرفتگی، مانع از بحران گسترده شد .
با این حال، منتقدان در شورای شهر تهران تأکید می‌کنند که هنوز حدود ۲۰۰ کیلومتر دیگر از شبکه هدایت آب‌های سطحی باید اجرا شود تا شبکه به شکل پیوسته بتواند پوشش مورد نیاز شهر را تأمین کند . همچنین، مشکلاتی مانند شیب نامناسب معابر، گرفتگی برخی انهار و کمبود چاه‌های جذبی در نقاط مختلف، همچنان باعث آب‌گرفتگی‌های محدود می‌شود . تهران نیز مانند بغداد، با مشکل «شبکه ناقص» و «نقاط حاد باقی‌مانده» روبه‌روست، اما در مقایسه با بغداد، از یک شبکه منسجم‌تر و برنامه‌ریزی بلندمدت‌تری برخوردار است.
چهار: آنکارا؛ الگویی از بازسازی زیرساخت
آنکارا، پایتخت ترکیه، تجربه متفاوتی دارد. این شهر برای دهه‌ها با مشکل سیلاب در مناطق خاصی مانند «باسین‌اولری» در منطقه کچیورن دست‌وپنجه نرم می‌کرد. اداره آب و فاضلاب آنکارا (ASKİ) در سال‌های اخیر پروژه‌ای جامع برای حل این مشکل آغاز کرده است که شامل احداث خطوط جدید آب باران با قطر ۲۸۰۰ میلی‌متر (تقریباً سه برابر ظرفیت قبلی) و جدا کردن سیستم فاضلاب از آب باران با خطوط ۸۰۰ میلی‌متری است . این پروژه، که به دلیل وجود سنگ‌های سخت و بافت متراکم شهری، یکی از دشوارترین پروژه‌های مهندسی ASKİ توصیف شده، با هدف «حل دائمی» مشکل و نه «مدیریت موقت» آن طراحی شده است .
علاوه بر این، آنکارا برنامه منظمی برای نگهداری پیشگیرانه دارد. در سال ۲۰۲۵، بیش از ۳۳۴ هزار نقطه (شامل دریچه‌های آب باران و سیستم‌های کنترل سیل) تمیزسازی شد و در دو ماه نخست ۲۰۲۶ نیز نزدیک به ۵۰ هزار دریچه دیگر بازرسی و پاکسازی شد . این رویکرد «نگهداری مستمر» در کنار «بازسازی زیرساخت»، آنکارا را به الگویی در منطقه تبدیل کرده است.
پنج: مقایسه و نتیجه‌گیری
مقایسه سه شهر نشان می‌دهد که هر سه با چالش مشترک «توسعه شهری سریع و زیرساخت‌های عقب‌مانده» روبه‌رو هستند، اما تفاوت‌های مهمی وجود دارد:
بغداد در مرحله «اجرای پروژه‌های پراکنده» قرار دارد. پروژه‌های جدید در حال اجراست، اما شبکه یکپارچه‌ای وجود ندارد و مناطق مرکزی و قدیمی همچنان آسیب‌پذیرند. اولویت، تکمیل شبکه و اتصال پروژه‌های پراکنده به یک سیستم جامع است.
تهران در مرحله «تکمیل شبکه» قرار دارد. بیش از ۵۵۰ کیلومتر کانال احداث شده، اما ۲۰۰ کیلومتر دیگر باقی مانده است. مشکل اصلی، نه فقدان برنامه، بلکه «تکمیل حلقه‌های مفقوده» و «رفع نقاط حاد» است .
آنکارا در مرحله «بازسازی جامع و نگهداری پیشگیرانه» قرار دارد. این شهر با اجرای پروژه‌های بزرگ مقیاس (مانند خطوط ۲۸۰۰ میلی‌متری) و برنامه منظم نگهداری، توانسته است مشکل سیلاب را در مناطق حساس به طور دائمی حل کند .
نکته کلیدی برای عراق این است که سیل شمال این کشور، صرفاً یک «حادثه اقلیمی» نیست، بلکه «آزمون زیرساخت» است. بغداد، با پروژه‌های در حال اجرا، در مسیر درستی قرار دارد، اما سرعت و انسجام این پروژه‌ها باید افزایش یابد. تجربه آنکارا نشان می‌دهد که حل دائمی مشکل سیلاب، نیازمند «بازسازی جامع» و «نگهداری مستمر» است، نه «مدیریت بحران» در لحظه وقوع. تا زمانی که بغداد به یک شبکه یکپارچه و سراسری مدیریت آب‌های سطحی دست پیدا نکند، هر بارش شدید، به یک آزمون دشوار و پرهزینه تبدیل خواهد شد.
