چرا فائق زیدان اکنون از قدرتمندترین شخصیتهای سیاسی عراق است؟
مطالعات عراق
فائق زیدان از جمله مطرحترین سیاستمداران حال و حاضر عراقی است. وی (متولد ۱۹۶۷ در بغداد) و قاضی شیعه عراقی است که از سال ۲۰۱۷ ریاست شورای عالی قضایی عراق را بر عهده دارد. وی پس از فارغالتحصیلی از دانشکده حقوق دانشگاه بغداد، از اواخر دهه ۱۹۸۰ وارد دستگاه قضایی شد و در سالهای پس از ۲۰۰۳ مسئولیتهایی چون ریاست دادگاه جنایی مرکزی عراق، عضویت و سپس ریاست شورای عالی قضایی را بر عهده گرفت. هرچند او رسماً وابستگی حزبی ندارد، اما در فضای سیاسی عراق معمولاً از او بهعنوان شخصیتی دارای سوابق نزدیکی به ائتلاف دولت قانون و نیز مدحت محمود رئیس اسبق دادگاه فدرال که وی هم نزدیک به نوری المالکی بود، یاد میشود و در عین حال زیدان تلاش کرده است جایگاه خود را بهعنوان عالیترین مقام قضایی کشور حفظ کند.
اما برای بیان بهتر اهمیت زیدان باید اندکی به وقایع سیاسی اخیر نگاهی انداخت. هنگامی که در رأیگیری جهت انتخابات نایبرئیسی دوم مجلس میان ریبوار کریم و شاخوان عبدالله و سپس فرهاد الاوتروشی فائق زیدان حضور یافت، حضوری وی سبب شد تا توجیهی قانونی توسط خود او برای تمدید جلسه رأیگیری و حفظ این منصب برای حزب دموکرات فراهم گردد (منبع). اما این تأثیرگذاری تا بدینجا ختم نشد و این پایان کار نبود بلکه فائق زیدان در بنبست سیاسی برای انتخاب نخستوزیر هم توانست با پیشنهاد علی الزیدی به نوری المالکی و محمد شیاع السودانی در انتخاب زیدی به عنوان نخستوزیری تبدیل به شخصیتی شود که به واسطه نفوذ خود باعث به قدرت رساندن یک شخص به بالاترین منصب در بیت شیعی هم شده است (منبع). این در حالی است که فائق زیدان با قانونی دانستن انتخاب رئیسجمهور از طریق اکثریت دو سوم هم باعث شد تا چارچوب هماهنگی موفق شود که جلوی انتخاب رئیسجمهور از طریق ائتلاف سهگانه جریان صدر، حزب دموکرات و ائتلاف سیاده را بگیرد (منبع). بر همین اساس چنین پرسشی مطرح میشود که فائق زیدان چگونه به یکی از قدرتمندترین شخصیتهای تأثیرگذار در عرصه سیاست داخلی عراق تبدیل شده است؟ در ادامه این یادداشت تلاش خواهد شد تا به این پرسش از دو منظر ارتباطات سیاسی و میزان نفوذ فائق زیدان در دستگاه قضایی عراق پاسخ داده شود.
فائق زیدان و روابط سیاسی وی
صرفنظر از موضوع سلطه زیدان بر ساختار قضایی کشور که به او وزن بالایی در معادلات سیاسی عراق مانند مدحت المحمود رئیس اسبق دادگاه فدرال و استاد و حامی اولیه فائق زیدان میدهد، زیدان دارای روابطی متوازن هم با ایران و هم با آمریکاست. برای نمونه در سمت آمریکا شخصیتی مانند مایکل والتز که در دولت ترامپ زمانی مشاور امنیت ملی و اکنون سفیر آمریکا در سازمان ملل است، زمانیکه نماینده کنگره بود تلاش بسیاری برای مجازات زیدان کرد (منبع) و جو ویلسون نماینده آمریکایی در کنگره هم انتقاداتی علیه زیدان بیان کرده بود (منبع) اما به نظر میرسد میزان نفوذ فائق زیدان در آمریکا هم به حدی است که تمامی این تلاشها تاکنون خنثی شده است. تمامی این دو عامل در کنار هم باعث رشد وزن سیاسی فائق زیدان شده و نیز باعث شده است که وی اکنون از جمله شخصیتهای سیاسی قدرتمند در عراق باشد.
فائق زیدان، شخصیتی مسلط بر سیستم قضایی عراق
در فضای سیاسی عراق با وجود اینکه میزان نفوذ سیاسی برای تصمیمگیریهای مهم مؤثر است، اما همه مسائل صرفا از طریق قدرت سیاسی قابل حل نیست و برخی مسائل نیازمند توجیه حقوقی و قانونی است. در اینجا نقش فائق زیدان به عنوان قدرتمندترین شخصیت قانونی عراق بروز پیدا میکند. اما پرسش اینجاست که چگونه فائق زیدان به این سطح از قدرت در عرصه قضایی عراق رسیده است؟ در واقع شورای عالی قضایی عراق متشکل از نهادهای مختلفی است که برخی از آنها مانند دادگاه عالی فدرال حتی دارای نوعی استقلال از شورای عالی قضایی است. اما فائق زیدان توانسته است بر همه آنها دارای نفوذ باشد. بر اساس اصول 89 و 92 قانون اساسی عراق دادگاه فدرال نهادی مستقل از شورای عالی قضایی است.
اما زیدان با زیر سلطه خود در آوردن این دادگاه از طریق اولا تغییر در ترکیب آن در سال 2021 و ثانیا ارسال رئیس پیشین آن به بازنشستگی توانست تغییراتی را در قوانین ساختار قضایی عراق از طریق اعتراض به این قوانین و تأیید این اعتراضات در دادگاه فدرال و تأیید این اعتراضات در دادگاه انجام دهد. بر این اساس زیدان توانست از طریق دادگاه فدرال استقلال مالی و اداری دادستانی و سازمان نظارت قضایی را لغو کند و این دو سازمان بنابر این اعتقاد که شورای عالی قضایی باید مستقل باشد، صرفا پاسخگوی این شورا بوده و به نهادهایی مانند مجلس پاسخگو نباشند. همچنین زمانیکه زیدان با جاسم العمیری رئیس پیشین دادگاه فدرال با اختلاف مواجه شد، وی را بازنشسته اعلام کرد و نایبرئیس دادگاه تجدید نظر که خود زیدان رئیس آن دادگاه است را به ریاست دادگاه فدرال منصوب کرد. بدین ترتیت عملا زیدان دارای سلطه بر تمام ساختار قضایی عراق شد (منبع).
