وقتی دولت و جامعه به هم میپیوندند: عراق چگونه بزرگترین اجتماع بشری جهان را مدیریت کرد؟
گزارشی تحقیقی درباره سازوکار هماهنگی میان تلاشهای رسمی و مردمی در زیارت اربعین
نویسنده: دکتر فاضل علی، فعال رسانه ای عراقی
بغداد – گزارش ویژه
در صحنهای که هر سال تکرار میشود اما هرگز شگفتی خود را از دست نمیدهد، استان مقدس کربلا در ایام زیارت اربعین به مرکز بزرگترین اجتماع مسالمتآمیز بشری در جهان تبدیل شد و میلیونها زائر را از داخل و خارج عراق پذیرا شد. در پس این صحنه که خودجوش و بیبرنامه به نظر میرسد، شبکهای پیچیده از هماهنگی میان نهادهای دولتی و تلاشهای مردمی نهفته است که در کنار هم، شبکه خدماتی گستردهای را شکل دادهاند که جدا کردن رشتههای آن دشوار است.
آمارها: ابعاد چالش
سلول اطلاعرسانی امنیتی اعلام کرد بیش از ۴,۸۸۷,۶۶۰ زائر خارجی برای برگزاری مراسم اربعین امام حسین (ع) وارد عراق شدهاند، در حالی که نخستوزیر تأکید کرد شمار کل زائران، از جمله عراقیها، از ۲۰ میلیون نفر فراتر رفته است. همزمان، سازمان جهانی بهداشت زیارت اربعین را یکی از بزرگترین اجتماعات سالانه بشری در جهان توصیف کرد؛ طبقهبندی بینالمللیای که به این رویداد بُعدی فراتر از توصیف محلی میبخشد و آن را در ردیف بزرگترین رویدادهای جمعی جهان از نظر حجم جمعیت و چالشهای لجستیکی و بهداشتی همراه آن قرار میدهد. این حجم عظیم جمعیت پرسشی بنیادین را پیش میکشد: چگونه میتوان جابهجایی بیست میلیون انسان را در فضایی جغرافیایی محدود مدیریت کرد، بدون آنکه نظام لجستیکی فرو بپاشد؟
واکنش رسمی: طرح «تفویج معکوس»
نخستین پاسخ در طرح موسوم به «تفویج معکوس» (بازگردانی زائران) نهفته است که وزارت حملونقل با هماهنگی نهادهای امنیتی آن را اجرا کرد. بنا بر اعلام مدیر رسانه و ارتباطات دولتی این وزارتخانه، بیش از ۶۰ هزار خودرو در این طرح مشارکت داشتند؛ شامل بیش از ۱۰ هزار خودرو دولتی یا اجارهای، حدود هزار خودرو متعلق به خود وزارتخانه، و بیش از ۵۰ هزار خودرو که بخش خصوصی تأمین کرد. همچنین ۱۲ قطار در دو مسیر کربلا–بغداد و کربلا–بصره فعال بودند، با ۲۰ سفر روزانه که امکان افزایش آن نیز وجود داشت.
فرمانده سلول اطلاعرسانی امنیتی، سرلشکر سعد معن، ساختار سازمانی این طرح را تشریح کرد و گفت این طرح بر پایه تشکیل یک کمیته عالی امنیتی و کمیتهای خدماتی، در کنار کمیتهای تخصصی برای حملونقل و تفویج معکوس به ریاست رئیس سازمان حج و عمره، شیخ سامی مسعودی، شکل گرفته است. او تأکید کرد نخستوزیر شخصاً تمام جزئیات زیارت را پیگیری کرده و به تأمین ملزومات موفقیت آن اهتمام داشته است. بر اساس گزارش او، ۲۴۰۰ اتوبوس بهصورت شبانهروزی برای انتقال زائران از داخل کربلا به خارج آن، از طریق محورهای شمالی، شرقی و جنوبی، بهصورت کاملاً رایگان فعالیت کردند، بههمراه ۱۲۰۰ خودرو متعلق به وزارتخانههای مختلف. معن به وجود برخی ازدحامها ناشی از تراکم بالای زائران و همزمانی حرکت آنها با خودروهای بخش خصوصی اذعان کرد، اما تأکید کرد شاخصهای امسال در مقایسه با سالهای گذشته بهبود قابلتوجهی نشان میدهد و کمیته ناظر تا خروج آخرین زائر از کربلا بهسوی استان، مرز یا فرودگاه خود، به کار خود ادامه خواهد داد.
نکته قابلتوجه در این طرح، به گفته مسئولان، دستیابی به «روانی بیسابقهای» در مقایسه با سالهای قبل بود؛ سالهایی که معمولاً از هفدهم صفر شاهد گرفتاریها و موانع بودند. این بهبود به انعطاف طرح امنیتی نسبت داده میشود که بر ورود خودروهای حملونقل جمعی و ممنوعیت خودروهای کوچک تمرکز داشت، در کنار گسترش میدانهای توقف در ورودیها و داخل شهر.
سطوح متعدد تصمیمگیری
نظارت تنها به وزارت حملونقل محدود نبود؛ نخستوزیر شخصاً جلسهای ویژه برای پیگیری روند اجرای طرح برگزار کرد و دستور داد روند تفویج معکوس تا رسیدن ایمن آخرین زائر به خانهاش ادامه یابد و از هماکنون برنامهریزی برای زیارت سال آینده آغاز شود. او همچنین بهعنوان فرمانده کل نیروهای مسلح، از یگانهای امنیتی مشارکتکننده قدردانی کرد و عملکرد آنها را با وجود شرایط سخت آبوهوایی ستود. در سطح مرزی نیز رئیس سازمان گذرگاههای مرزی، آمادگی این گذرگاهها برای تکمیل روند تفویج معکوس را تأیید کرد.
در میدان عمل، «الحشد الشعبی» یکی از بازوهای اجرایی برجسته این هماهنگی امنیتی بود؛ معاون رئیس ستاد این نهاد در امور عملیات، یاسر حسین العیساوی، از استقرار بیش از ۵۴ هزار نیرو در قالب ۷۰ گردان برای تأمین امنیت زیارت در استانهای مختلف خبر داد، در کنار افتتاح سه مقر کنترلی در استانهای فرات میانه، در چارچوب طرحی مبتنی بر هفت محور.
او توضیح داد نیروهای این نهاد در تمام مسیرهای منتهی به کربلا مستقر شدند و تمام معاونتها و مدیریتهای آن در ارائه خدمات ویژه به زائران، با هماهنگی بالا با نیروهای امنیتی و کمیته زیارتهای میلیونی، مشارکت داشتند. فرمانده عملیات فرات میانه در الحشد الشعبی، سرلشکر علی الحمدانی، این استقرار را با ارقامی دقیقتر تشریح کرد: بیش از ۵۰۰ گروه پزشکی متنوع، ۲۴,۴۵۰ نیروی رزمی که طرح سازمانی را اجرا کردند، و ۵۷۷ نقطه امنیتی که در چارچوب پوشش میدانی محورهای زیارت ایجاد شد.
این تعدد سطوح نظارتی – از دولت مرکزی تا نهادهای امنیتی، الحشد الشعبی و سازمان گذرگاههای مرزی – نشاندهنده ساختاری هرمی و هماهنگ است که در آن اختیارات چند نهاد برای خدمت به یک هدف واحد در هم میآمیزد.
بُعد دیپلماتیک: تسهیلگری فراتر از مرزها
پیش از آنکه سفر زائر در خاک عراق آغاز شود، لایهای هماهنگکننده پیشین وجود داشت که اهمیت آن کمتر نبود: وزارت خارجه عراق موفقیتی چشمگیر ثبت کرد، از طریق تسهیل روند ورود زائران از حدود ۱۸۰ کشور، با هماهنگی نمایندگیهای دیپلماتیک عراق در خارج و دستگاههای صدور روادید و گذرگاههای مرزی. این بُعد دیپلماتیک، که اغلب از پوشش خبری متمرکز بر جنبههای امنیتی و لجستیکی داخلی غایب میماند، نشان میدهد «میزبانی عراقی» منظومهای است که پیش از تکمیلشدن در داخل، از بیرون مرزها آغاز میشود.
بُعد بهداشتی: آمادگیای که کمتر دیده میشود
از ابعادی که توجه رسانهای کمتری به آن معطوف میشود، هرچند اهمیت حیاتی دارد، جنبه بهداشتی مدیریت این اجتماع عظیم است. نماینده سازمان جهانی بهداشت در عراق، جمیله الراعبی، بر تداوم حمایت این سازمان از وزارت بهداشت عراق و شرکای آن تأکید کرد، در چارچوب مشارکتی که هدف آن تقویت آمادگی نظام بهداشتی برای پاسخگویی به نیازهایی است که اجتماعات بزرگ بشری ایجاد میکنند، تا حفاظت از سلامت زائران، کادر درمانی و جوامع میزبان تضمین شود. این حمایت شامل برنامهریزی و آمادگی، تقویت مراقبت اپیدمیولوژیک و تشخیص زودهنگام بیماریها، و همچنین آموزش نیروهای بهداشتی برای مدیریت مصدومان جمعی و واکنش اضطراری بود.
الراعبی اشاره کرد این سازمان بهصورت میدانی با اداره بهداشت کربلا، دولت محلی و دو آستان مقدس حسینی و عباسی همکاری میکند، در چارچوبی که آن را «الگویی جامع برای کار میانبخشی» توصیف کرد. در سطح آگاهیبخشی عمومی، او گفت بیش از ۳۰۰ داوطلب امسال برای مشارکت در فعالیتهای آگاهیبخشی بهداشتی آموزش دیدند؛ آموزشهایی که ایمنی غذا و آب، پیشگیری از بیماریهای واگیر و محافظت در برابر گرمازدگی را دربر میگرفت، در کنار برنامهای ویژه برای توانمندسازی خبرنگاران در پوشش مسئولانه موضوعات بهداشتی در جریان اجتماعات بزرگ.
این حضور بهداشتی بینالمللی، که غالباً پشت پرده انجام میشود، لایهای دیگر به تصویر کلی میافزاید: موفقیت مدیریت زیارت تنها با روانی حرکت خودروها یا تأمین امنیت جادهها سنجیده نمیشود، بلکه با توانایی نظام بهداشتی برای جذب فشار عظیم ناشی از تجمع میلیونها انسان در فضایی محدود، بدون وقوع فاجعه بهداشتی، نیز سنجیده میشود.
چالش اقلیمی: مدیریت زیارت زیر فشار گرمای شدید
بر پیچیدگی صحنه لجستیکی و بهداشتی، عاملی محیطی نیز افزوده شد که از اهمیت کمتری برخوردار نبود: سازمان هواشناسی و لرزهنگاری عراق اعلام کرد دمای هوا در طول ایام زیارت میان ۴۷ تا ۵۰ درجه سانتیگراد در استانهای مختلف در نوسان بود؛ بغداد ۴۹ درجه، کربلای مقدس ۴۸ درجه، و بصره، عماره و ذیقار ۵۰ درجه سانتیگراد ثبت کردند. سخنگوی این سازمان، عامر الجابری، توضیح داد این دوره اوج گرمای سالانه است که از اواخر تیرماه تا اوایل مردادماه ادامه دارد و کاملاً با فصل زیارت همزمان شده است؛ او همچنین اشاره کرد وزش بادهای شمالغربی با سرعت کم تا متوسط، گرد و غبار محلی و بیتأثیری در تردد جادهها یا پرواز ایجاد کرده است.
الجابری گفت بخش پیشبینی هوا از آغاز حرکت زائران بهسوی کربلا، بهروزرسانی وضعیت جوی و صدور هشدارها و توصیههای ویژه زائران را برای حفظ سلامت آنان ادامه داده و از تلاشهای وزارت حملونقل برای بازگرداندن ایمن آنان به مناطقشان قدردانی کرد. این چالش اقلیمی بُعدی دیگر بر حجم تلاش انجامشده میافزاید: منظومه امنیتی، لجستیکی و بهداشتی تنها با مدیریت شمار و حرکت جمعیت روبهرو نبود، بلکه این کار را در شرایطی انجام میداد که دما به مرز پنجاه درجه نزدیک میشد؛ همین امر توضیح میدهد چرا – همانطور که سازمان جهانی بهداشت نیز اشاره کرد – تمرکز زیادی بر آگاهیبخشی درباره گرمازدگی و ایمنی غذا و آب، بهعنوان بخشی اصیل از طرح موفقیت زیارت، معطوف شد.
اقلیم و استانها: همگرایی جغرافیایی و سیاسی
فراتر از بغداد و کربلا، نقشه مشارکت بُعد دیگری را نشان میدهد که شایسته توجه است. در اربیل، استاندار این شهر، امید خوشناو، از تشکیل کمیتهای عالی برای تأمین خدمات اساسی زائرانی خبر داد که از گذرگاههای مرزی اقلیم وارد عراق میشوند و گفت تاکنون نزدیک به ۱۶۰ هزار زائر تنها از طریق گذرگاه حاج عمران وارد شدهاند؛ زائرانی که عمدتاً از ایران و دیگر کشورهای خارجی میآیند. استاندار از نقش بنیاد خیریه بارزانی در تسهیل خدمات قدردانی کرد و بر وجود هماهنگی مستمر میان کمیتههای مشترک اقلیم و همتایان ایرانی آنها تأکید کرد، در راستای تأمین روند سالم تفویج معکوس زائران پس از پایان مراسم.
نماینده کنسولگری ایران در اربیل نیز بر این هماهنگی تأکید کرد و گفت کاروانی سالانه برای پنجمین سال متوالی در مرکز این شهر برای استقبال از زائران برگزار میشود؛ با حمایت مستقیم دولت اقلیم و بنیاد خیریه بارزانی، که خدماتی چون امنیت، اقامت، بهداشت و حملونقل را دربر میگرفت، همراه با کاهش هزینههای حملونقل برای تسهیل رفاه زائران. او برپایی این کاروان بزرگ در پایتخت اقلیم، با وجود شرایط منطقهای کنونی، را بازتاب عمق پیوندهای مردمی و رسمی میان دو طرف دانست.
همزمان با این حضور کردستانی، استانهای با اکثریت سنی نیز با تمام توان خود در ارائه حمایت لجستیکی و انسانی به زائران مشارکت کردند؛ از کاروانهای خدماتی و ایستگاههای استراحت گرفته تا وسایل نقلیه و مواد غذایی و دارویی. این همپوشانی جغرافیایی و سیاسی – اقلیم، استانهای سنی، استانهای شیعه – در خدمت مناسبتی با ماهیت مذهبی مشخص، نشان میدهد این زیارت، در سطح عمل میدانی، از مرزهایی که ممکن است تصور شود آن را محدود میکنند، فراتر رفته است.
گفتمان رسمی و ترجمه میدانی آن
این تلاش میدانی با گفتمانی سیاسی در سطح بالا همراه شد؛ رئیسجمهور اربعین امام حسین (ع) را مناسبتی دانست که در آن ارزشهای حق، عدالت و ایثار یادآوری میشود، در حالی که نخستوزیر کربلا را «سرزمین جوانمردی، دلاوری و شهادت» توصیف کرد که تلاشها در آن برای خدمت به زائران به هم پیوست. پرسشی که این تحقیق مطرح میکند این است: آیا این گفتمان صرفاً همراهی نمادین است، یا انعکاسی واقعی از اولویتی سیاسی است که به تصمیمها، بودجهها و هماهنگی نهادی ترجمه میشود؟ دادههای میدانی – از شمار خودروهای ثبتشده تا آمادگی گذرگاهها و تسهیلات کنسولی و بهداشتی، تا طبقهبندی سازمان جهانی بهداشت از این رویداد و مدیریت چالشهای اقلیمی شدید – احتمال دوم را تقویت میکنند، هرچند ارزیابی جامع کارایی هزینهکرد و سازوکارهای پاسخگویی همچنان خارج از دامنه اظهارات رسمی باقی میماند.
جمعبندی: الگویی ترکیبی
آنچه این تحقیق آشکار میکند این است که موفقیت مدیریت زیارت اربعین به یک عامل واحد بازنمیگردد – نه صرفاً به سخاوت خودجوش مردمی، و نه صرفاً به برنامهریزی دولتی محض – بلکه به الگویی ترکیبی بازمیگردد که در آن طرحهای رسمی دولت (حملونقل، امنیت، گذرگاههای مرزی، دیپلماسی کنسولی، آمادگی بهداشتی و اقلیمی) با کنش داوطلبانه مردمی (کاروانها، صاحبخانهها، خودروهای بخش خصوصی) در هم تنیده میشود. این درهمتنیدگی که سال به سال بدون چارچوبی قانونی مکتوب که بهطور کامل آن را تنظیم کند تکرار میشود، با وجود موفقیت ظاهریاش، همچنان نیازمند ارزیابی نهادی شفافتری است: این طرح واقعاً چه هزینهای دربر داشته است؟ و سازوکارهای پاسخگویی درباره هزینهکرد دولتی اختصاصیافته به آن چیست؟ پرسشهایی که همچنان برای تحقیقات آتی باز باقی میمانند.
