سفر اروپایی زیدی؛ تفاهمنامههای پرشمار، خروجیهای محدود؟
مطالعات عراق
سفر علی الزیدی، نخستوزیر عراق، به فرانسه و آلمان در روزهای ۱۳ تا ۱۵ سپتامبر، با هدف تقویت شراکت راهبردی بغداد با اروپا و جذب سرمایهگذاری، فناوری و همکاریهای اقتصادی، انرژی، زیرساختی و دفاعی انجام شد. در اظهارات پیش از سفر نیز «راه توسعه» بهعنوان مهمترین بستر همکاری عراق و اروپا معرفی شده بود و انرژی، صنعت، پتروشیمی، حملونقل، ارتباطات، آب و انتقال فناوری از محورهای مورد انتظار مذاکرات اعلام شد. (منبع) با این حال، بررسی اسناد و توافقهای حاصلشده نشان میدهد میان دامنه اهداف اعلامی و سطح خروجیهای عملی سفر فاصله قابل توجهی وجود دارد؛ زیرا بخش مهمی از دستاوردهای اعلامشده همچنان در قالب تفاهمنامه، اعلام تمایل، بیانیه مشترک یا توافق اصول همکاری قرار دارد و تعهدات مالی و اجرایی مشخص و گستردهای از سوی طرفهای اروپایی ایجاد نکرده است.
در سفر به فرانسه، مهمترین اسناد دفاعی شامل سند ابراز تمایل میان وزارت دفاع عراق و شرکت «هرمتان» در زمینه هوش مصنوعی با هدف همکاری در پدافند هوایی و همچنین بیانیه ابراز تمایل میان وزارت دفاع عراق و وزارت نیروهای مسلح فرانسه برای تأمین تجهیزات نظامی فرانسوی بود. علاوه بر این، همکاری در حوزه جوانان، پژوهش و نوآوری، همکاری با آژانس توسعه فرانسه، همکاری در هوانوردی غیرنظامی نیز در قالب اسناد و اعلامیههای همکاری مطرح شد. در حوزه دانشگاهی هم دو طرف بر گسترش همکاریهای علمی، تبادل دانشجو و افزایش فهرست دانشگاههای فرانسوی مورد تأیید عراق تأکید کردند. (منبع) همزمان، شهرداری بغداد با شرکتهای «سیسترا» و «سوئز» درباره حملونقل، آب، فاضلاب و تهیه طرح جامع شهری مذاکره کرد؛ موضوعاتی که هنوز عمدتاً در مرحله بررسی و گفتوگو قرار دارند. (منبع) البته همکاری وزارت برق عراق و توتال انرژی درباره تأمین و فروش گاز توتالانرژی و آمادگی اين شرکت برای افزايش سرمایهگذاریهای نفت خود در عراق از ۱۲ میلیارد دلار به ۱۶ میلیارد دلار (منبع) از معدود نتايج ملموس سفر پاريس بوده است.
اما از نظر سیاسی درج موضوع آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز در بیانیه مشترک عراق و فرانسه قابل توجه است. بغداد و پاریس بر امنیت دریایی و آزادی کشتیرانی و حمایت از تلاشها برای تقویت این آزادی در تنگه هرمز تأکید کردند. (منبع) درج چنین بندی، با توجه به حساسیت موضوع برای ایران و اینکه تهران عراق را از محدودیتهای اعمالشده در این زمینه مستثنا کرده بود، نشان میدهد دولت فعلی عراق در مناسبات اروپایی خود آمادگی بیشتری برای همراهی با مواضع غربی در موضوعات منطقهای دارد. همچنین دیدار زیدی با ادوارد دو روتشیلد، (منبع) رئیس بانک روتشیلد، میتواند نشاندهنده تلاش بغداد برای گسترش ارتباط با مؤسسات مالی بینالمللی و جذب همکاری اروپایی در اصلاح و توسعه بخش بانکی در کنار حضور آمریکاییها از طریق مؤسسه اولیور وایمن در این زمینه باشد.
در آلمان هم مهمترین خروجی مشخص، امضای «توافق اصول همکاری انرژی در عراق ـ مرحله چهارم» میان وزارت برق عراق و شرکت زیمنس بود. (منبع) شایان ذکر است که این توافق نسبت به بسیاری از اسناد فرانسه ارتباط (به استثنای توافق با توتال) مستقیمتری با یک پروژه اقتصادی و انرژی مشخص دارد.
محدود بودن خروجیها را میتوان تا حدی ناشی از ماهیت اقتصاد و محیط سرمایهگذاری عراق دانست. شرکتهای اروپایی در بخش انرژی امکان آن را دارند که سرمایهگذاری خود را با منابع نفت و گاز عراق پیوند دهند و از این طریق ریسک اقتصادی را کاهش دهند؛ اما سرمایهگذاری گسترده در بخشهای غیرانرژی، مستلزم پذیرش ریسکهای بیشتری در حوزههای حاکمیتی، امنیتی، مالی و محیط کسبوکار عراق است. در بخش نظامی نیز اگرچه فرانسه آمادگی خود را برای همکاری و تأمین تجهیزات نشان داده، اما ورود گستردهتر اروپا به ساختار امنیتی عراق میتواند با ملاحظات آمریکا درباره آینده ترتیبات امنیتی بغداد پس از پایان مأموریت ائتلاف مواجه شود. در نتیجه، همکاری در این حوزه نیز تاکنون بیشتر در سطح اعلام تمایل و چارچوبهای همکاری باقی مانده است.
در نهایت، سفرهای فرانسه و آلمان از نظر دیپلماتیک برای دولت زیدی اهمیت داشته و نشاندهنده تلاش بغداد برای متنوعسازی روابط خارجی و نزدیکتر شدن به اروپا است؛ اما میان تبلیغات رسانهای گسترده پیرامون «شراکت راهبردی» و خروجیهای ملموس اقتصادی، مالی و اجرایی فاصله وجود دارد. مهمترین دستاوردهای فعلی (به استثناى تقريبا بخش انرژى)، ایجاد چارچوب همکاری و باز کردن مسیر مذاکرات آینده است، نه جذب سرمایهگذاری گسترده یا آغاز مجموعهای از پروژههای بزرگ. از این منظر، ارزیابی نهایی سفرها بیش از آنکه بر تعداد تفاهمنامهها متمرکز باشد، باید بر میزان تبدیل این اسناد به قراردادهای الزامآور، منابع مالی مشخص و پروژههای اجرایی در ماههای آینده استوار گردد.
