آشنایی با فرودگاه‌های عراق- بخش سوم: فرودگاه‌های بین‌المللی جنوب عراق (بصره، نجف، ناصریه، کربلا)

بخش سوم: فرودگاه‌های بین‌المللی جنوب عراق (بصره، نجف، ناصریه، کربلا)

مطالعات عراق

مقدمه

جنوب عراق، سرزمینی که قلب اقتصادی و مذهبی این کشور محسوب می‌شود، میزبان مهم‌ترین فرودگاه‌های بین‌المللی پس از بغداد است. این منطقه با دارا بودن استان‌های بصره (قطب نفتی و تجاری)، نجف و کربلا (دو شهر مقدس شیعیان جهان) و ذی‌قار (ناصریه)، نقشی بی‌بدیل در ترافیک هوایی عراق ایفا می‌کند. فرودگاه‌های این منطقه نه تنها دروازه‌های ورود میلیون‌ها زائر مذهبی هستند، بلکه شریان‌های حیاتی صادرات و واردات کالا در جنوب کشور محسوب می‌شوند. در این بخش، به معرفی چهار فرودگاه اصلی جنوب عراق می‌پردازیم.

۱. فرودگاه بین‌المللی بصره (Basra International Airport – BSR)

موقعیت و مشخصات فنی

فرودگاه بین‌المللی بصره با کد یاتا BSR و کد ایکائو ORMM، دومین فرودگاه بزرگ عراق پس از بغداد و مهم‌ترین دروازه هوایی جنوب این کشور است. این فرودگاه در فاصله حدود ۲۰ کیلومتری غرب شهر بصره و در نزدیکی مرز کویت واقع شده است . ارتفاع آن از سطح دریا تنها ۳ متر است که آن را به یکی از کم‌ارتفاع‌ترین فرودگاه‌های منطقه تبدیل می‌کند .

فرودگاه بصره دارای یک باند پروازی به طول ۴,۰۰۰ متر و عرض ۶۰ متر است که از نوع بتن ساخته شده است . این باند به گونه‌ای طراحی شده که قادر به پذیرش هواپیماهای پهن‌پیکر و سنگین‌وزن باشد. بنا بر گزارش‌های میدانی، باند ۳۲ این فرودگاه در اکثر مواقع برای فرود استفاده می‌شود .

تاریخچه و توسعه

نخستین فرودگاه بصره در سال ۱۹۶۰ ساخته شد و به عنوان یک فرودگاه غیرنظامی-نظامی فعالیت خود را آغاز کرد . در سال ۱۹۸۰ تأسیسات مدرن‌تری برای آن ساخته شد، اما با آغاز جنگ خلیج فارس در ۱۹۹۱، پروژه نوسازی آن متوقف شد . پس از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، فرودگاه بصره بازسازی شد و در ژوئن ۲۰۰۴ به طور رسمی بازگشایی گردید. نخستین پرواز پس از بازگشایی، یک فروند بوئینگ ۷۲۷ متعلق به هواپیمایی عراق بود که از بغداد به بصره انجام شد . بین سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۹، نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا در این فرودگاه حضور گسترده‌ای داشت .

ظرفیت و ترمینال‌ها

ظرفیت اسمی فرودگاه بصره حدود ۲.۳ میلیون مسافر در سال و ۲۵ هزار تن بار است . این فرودگاه دارای یک ترمینال مسافری با ۵ پل هوایی (جت‌بریج) برای سوار و پیاده شدن مسافران است . در آمار سال ۲۰۱۹، این فرودگاه حدود ۹۸۵,۰۰۰ مسافر را جابه‌جا کرده بود .

شرکت‌های هواپیمایی و مقاصد

فرودگاه بصره به عنوان پایگاه دوم هواپیمایی عراق (Iraqi Airways) شناخته می‌شود . این فرودگاه پروازهای منظم به مقاصد داخلی (بغداد، نجف، اربیل، سلیمانیه) و بین‌المللی (دبی، شارجه، قطر، کویت، استانبول، تهران، مشهد و برخی مقاصد اروپایی) دارد. با توجه به موقعیت نفتی بصره، بخش قابل توجهی از ترافیک این فرودگاه را پروازهای چارتر شرکت‌های نفتی و پرسنل خارجی تشکیل می‌دهد.

۲. فرودگاه بین‌المللی نجف اشرف (Al Najaf International Airport – NJF)

موقعیت و مشخصات فنی

فرودگاه بین‌المللی نجف با کد یاتا NJF و کد ایکائو ORNI، در فاصله ۶ کیلومتری جنوب شرقی شهر نجف، یکی از مهم‌ترین شهرهای مذهبی عراق و جهان تشیع، واقع شده است . ارتفاع آن از سطح دریا ۱۰۳ فوت (۳۲.۹ متر) است .

این فرودگاه دارای یک باند پروازی به طول ۳,۰۰۰ متر و عرض ۴۵ متر با سطح آسفالت است . باند فرودگاه مجهز به سیستم ناوبری ILS CAT I است که امکان فرود در شرایط جوی نامساعد را فراهم می‌کند . در سال‌های اخیر، پروژه ارتقای باند به طول ۳.۵ کیلومتر با سیستم ILS CAT III در دستور کار قرار گرفته است .

تاریخچه و بهره‌برداری

فرودگاه نجف بر روی یک پایگاه هوایی نظامی سابق ساخته شده و در ۲۰ ژوئیه ۲۰۰۸ به طور رسمی برای پروازهای غیرنظامی افتتاح شد . این فرودگاه از ابتدا به صورت سرمایه‌گذاری خصوصی اداره می‌شود و مدیریت آن بر عهده شرکت عقیق القابضة است . این فرودگاه تابع دبیرخانه کل شورای وزیران است و نه وزارت حمل‌ونقل .

ظرفیت و عملکرد

ظرفیت اسمی فرودگاه نجف ۲.۵ میلیون مسافر در سال برآورد شده است . در شرایط عادی، روزانه حدود ۱۹ پرواز از این فرودگاه انجام می‌شود، اما در ایام زیارتی (به ویژه اربعین)، این تعداد به ۶۰ پرواز در روز افزایش می‌یابد . در سال ۲۰۲۱، این فرودگاه پس از بغداد و اربیل، سومین فرودگاه پرتردد عراق از نظر تعداد مسافران بین‌المللی بود . در همان سال، حدود ۱۳,۸۷۶ مسافر از طریق پروازهای داخلی از این فرودگاه جابه‌جا شدند .

زیرساخت‌ها و توسعه

فرودگاه نجف در ابتدا دارای ۴ موقف پارک هواپیما بود، اما با اجرای پروژه توسعه، این ظرفیت به ۱۴ موقف افزایش یافت . ترمینال اصلی این فرودگاه دارای ۲ گیت خروجی است که مسافران را با اتوبوس به هواپیما منتقل می‌کند . با این حال، پروژه‌های توسعه شامل ساخت ترمینال ۲ با مساحت ۶۷,۰۰۰ متر مربع و ظرفیت ۸ میلیون مسافر در سال، و همچنین توسعه ترمینال ۱ در دو مرحله (افزودن ۸,۰۰۰ متر مربع در مرحله اول و ۴,۵۰۰ متر مربع در مرحله دوم) در دست اجراست .

اهمیت ویژه

فرودگاه نجف به دلیل موقعیت مذهبی این شهر، نقشی منحصر به فرد در ترافیک هوایی عراق دارد. این فرودگاه در گزارش‌های شرکت‌های هواپیمایی بین‌المللی (از جمله قطر ایرویز) به عنوان فرودگاه برتر عراق از نظر کیفیت خدمات زمینی شناخته شده است . در جریان اجلاس سران عرب در بغداد (مارس ۲۰۱۲) که منجر به بسته شدن سایر فرودگاه‌های عراق به مدت دو هفته شد، فرودگاه نجف به همراه اربیل تنها فرودگاه‌های فعال کشور بودند .

۳. فرودگاه بین‌المللی ناصریه (Nasiriyah International Airport – XNH)

موقعیت و مشخصات فنی

فرودگاه بین‌المللی ناصریه با کد یاتا XNH و کد ایکائو ORTL، در استان ذی‌قار و در نزدیکی شهر ناصریه واقع شده است . این فرودگاه که در چارچوب پروژه راهبردی «راه توسعه» (Development Road) عراق احداث می‌شود، به عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های زیرساختی این کشور محسوب می‌شود .

باند فرودگاه ناصریه پس از توسعه، به طول ۳,۴۰۰ متر رسیده است. این باند که پیش‌تر ۲,۹۰۰ متر بود، با هدف پذیرش هواپیماهای پهن‌پیکر و سنگین‌وزن مانند بوئینگ ۷۴۷ و ایرباس A340 توسعه یافته است . سطح پارکینگ هواپیماها در این فرودگاه ۱۸۵,۰۰۰ متر مربع خواهد بود .

تاریخچه و پیشرفت پروژه

پروژه احداث فرودگاه ناصریه با مشارکت شرکت چینی CSCEC (شرکت مهندسی ساخت‌وساز دولتی چین) در حال اجراست . این پروژه در فوریه ۲۰۲۴ که وزارت حمل‌ونقل مسئولیت آن را بر عهده گرفت، تنها ۳ درصد پیشرفت داشت، اما تا سپتامبر ۲۰۲۵ به ۶۵ درصد و تا اواخر ۲۰۲۵ به ۷۱ درصد رسید . بنا بر اعلام وزارت حمل‌ونقل، این فرودگاه قرار بود تا پایان سال ۲۰۲۵ افتتاح شود .

مشخصات زیرساختی

مجموع مساحت پروژه فرودگاه ناصریه حدود ۱۶ میلیون متر مربع و زیربنای آن حدود ۲ میلیون متر مربع است . سالن مسافران این فرودگاه ۱۸,۰۰۰ متر مربع مساحت خواهد داشت و ساختمان VIP آن ۱,۰۰۰ متر مربع خواهد بود . پایانه بارگیری (کارگو) نیز ۱۰,۰۰۰ متر مربع مساحت دارد . یک هتل چهار ستاره با ۱۰۰ اتاق در محوطه فرودگاه احداث خواهد شد و برج کنترل آن ۴۲ متر ارتفاع خواهد داشت . سایر تأسیسات شامل ایستگاه سوخت‌رسانی، نیروگاه برق، ایستگاه پمپاژ و تصفیه آب، و ایستگاه آتش‌نشانی است .

ظرفیت و اهمیت راهبردی

ظرفیت پیش‌بینی شده برای فاز اول فرودگاه ناصریه ۷۵۰,۰۰۰ مسافر در سال است که در فاز نهایی به ۲.۵ میلیون مسافر افزایش خواهد یافت . این فرودگاه به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در میانه استان‌های جنوبی و مرکزی عراق، نقشی کلیدی در توزیع ترافیک هوایی و کاهش فشار بر فرودگاه‌های بغداد، بصره و نجف خواهد داشت . پیش از این، ناصریه هیچ نافذ هوایی نداشت و به گفته سخنگوی وزارت حمل‌ونقل، این شهر «از نظر ارتباط هوایی منزوی» بود .

۴. فرودگاه بین‌المللی کربلا (Karbala International Airport)

موقعیت و مشخصات فنی

فرودگاه بین‌المللی کربلا، که در ۳۲ کیلومتری جنوب شرقی شهر کربلا و در مسیر بین کربلا و نجف واقع شده است، یکی از بلندپروازانه‌ترین پروژه‌های فرودگاهی عراق محسوب می‌شود . مساحت کل این فرودگاه حدود ۴۵ کیلومتر مربع (معادل ۱۸,۰۰۰ دونم) برآورد شده است .

باند اصلی فرودگاه کربلا به طول ۴.۵ کیلومتر طراحی شده که آن را به بلندترین باند فرودگاه در عراق تبدیل می‌کند . عرض این باند ۷۵ متر (شامل شانه‌ها) است . مواقف پارک هواپیماها در این فرودگاه حدود ۲۰۶,۰۰۰ متر مربع مساحت خواهند داشت .

طراحی و پیمانکاران

طراحی فرودگاه کربلا توسط شرکت فرانسوی ADPI (Aéroports de Paris Ingénierie) انجام شده است، همان شرکتی که فرودگاه شارل دوگل پاریس را طراحی کرده است . طراحی ترمینال‌ها با الهام از باب‌القبله حرم امام حسین (ع) صورت گرفته است . پیمانکار ساخت این پروژه، شرکت بریتانیایی Copperchase Ltd است . این پروژه تحت نظارت مستقیم آستان مقدس حسینی (عتبه حسینیه مقدسه) اجرا می‌شود .

ظرفیت و فازهای توسعه

فرودگاه کربلا به صورت چهار فازی توسعه خواهد یافت :

• فاز اول: ظرفیت ۳ میلیون مسافر در سال (در حال تکمیل). ترمینال فاز اول مساحتی بالغ بر ۳۱,۰۰۰ متر مربع خواهد داشت .

• فاز دوم: افزایش ظرفیت به ۶ میلیون مسافر در سال .

• فاز سوم: افزایش ظرفیت به ۱۲ میلیون مسافر در سال .

• فاز چهارم (نهایی): دستیابی به ظرفیت ۲۰ میلیون مسافر در سال .

برج مراقبت این فرودگاه ۶۴ متر ارتفاع خواهد داشت . سایر تأسیسات شامل ایستگاه آتش‌نشانی، مرکز بهداشت، مرکز پلیس، و ساختمان هواشناسی است .

وضعیت فعلی و اهمیت

در حال حاضر (۲۰۲۶)، کربلا هیچ فرودگاه فعالی ندارد و زائران این شهر مقدس ناچارند از فرودگاه‌های نجف یا بغداد استفاده کنند . با این حال، پروژه فرودگاه کربلا پیشرفت قابل توجهی داشته و در زمان اعلام وزارت حمل‌ونقل (نوامبر ۲۰۲۴)، قرار بود در سال ۲۰۲۵ افتتاح شود . با توجه به ظرفیت فعلی فرودگاه نجف (که در ایام اربعین با ۶۰ پرواز در روز نیز پاسخگو نیست)، افتتاح فرودگاه کربلا می‌تواند تحولی عظیم در مدیریت سفرهای زیارتی به این شهر ایجاد کند. این فرودگاه به عنوان نقطه تفویج بزرگ برای زائران ورودی از کشورهای خلیج فارس، همسایگان، اروپا و آمریکا طراحی شده است .