گزارش ویژه مطالعات عراق از توقف پروازهای ایرانی به بغداد؛ علل، پیامدها و راههای جایگزین
از بامداد روز چهارشنبه ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ (۱ مهر ۱۴۰۵)، فرودگاه بینالمللی بغداد پذیرش پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایرانی را متوقف کرده است. این تصمیم در پی هشدار وزارت خزانهداری آمریکا درباره اعمال تحریمهای ثانویه علیه هر فرودگاهی که به ناوگان هوایی ایران خدمات ارائه دهد، اتخاذ شده است.
چارچوب تصمیم و ابعاد حقوقی
وزیر خزانهداری آمریکا، اسکات بست، روز دوشنبه ۲۱ سپتامبر اعلام کرد که تمام شرکتهای هواپیمایی ایران از تاریخ ۲۳ سپتامبر تحت تأثیر تحریمهای ثانویه قرار خواهند گرفت. او در گفتوگو با شبکه CNBC تأکید کرد: «وقتی هواپیمای ایرانی در فرودگاهی فرود میآید، نمیتوانید به آن سوخت بدهید، نمیتوانید خدمات فرود ارائه دهید، نمیتوانید برایش بلیت بفروشید، در غیر این صورت از سیستم دلاری حذف خواهید شد». این تهدید، فرودگاههای خارجی را در معرض یک انتخاب دشوار میان ادامه همکاری با ناوگان هوایی ایران و حفظ دسترسی به نظام مالی بینالمللی قرار داده است.
توقف پروازها در عمل
بر اساس گزارش دو منبع دولتی عراقی به خبرگزاری فرانسه و رویترز، سازمان هواپیمایی کشوری عراق دستور تعلیق پروازهای ایرانی به فرودگاه بغداد را از بامداد چهارشنبه صادر کرده است. یک مقام عراقی به شبکه الجزیره گفت که «بلاغ فوری» به فرودگاههای عراق ابلاغ شده و از نیمهشب، پذیرش هواپیماهای ایرانی ممنوع شده است.
مجید اخوان، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری ایران، در واکنش به این تحولات گفت: «موضوع عدم خدماتدهی فرودگاه بغداد به پروازها از مبدأ ایران، موضع رسمی دولت عراق، نخستوزیری یا وزارت حمل و نقل آن نیست. بهرهبردار این فرودگاه یک شرکت انگلیسی است که به دلیل ترس از تحریمها، این محدودیت و کنسل کردن پروازهای ایرانی را به وجود آورده است». این در حالی است که مقامات عراقی پیشتر هرگونه تصمیم رسمی در این باره را تکذیب کرده بودند.
راههای جایگزین: انتقال به نجف
مهمترین راهحل جایگزینی که در حال بررسی است، انتقال پروازهای ایرانی از بغداد به فرودگاه بینالمللی نجف است. دو منبع آگاه به رویترز گفتند که دولت عراق در حال بحث درباره این انتقال است. سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری ایران نیز تأیید کرد: «در تلاشیم هر آنچه میتوانیم پروازهای بغداد را به نجف منتقل کنیم» و افزود که پروازها به فرودگاه نجف همچنان برقرار است.
بر اساس گزارش خبرگزاری تسنیم، پروازهای تهران به بغداد و مسقط از چهارشنبه لغو شدهاند، اما سایر پروازهای بینالمللی از جمله استانبول طبق برنامه عمل خواهند کرد. همچنین یک مقام سازمان هواپیمایی ایران به ایسنا گفت که «مسافران ایرانی در حال حاضر در فرودگاه عمان پذیرش نمیشوند و مشورتها درباره این موضوع ادامه دارد».
پیامدها برای سفرهای هوایی و گردشگری مذهبی
عراق یکی از مقاصد اصلی شرکتهای هواپیمایی ایران است و پروازهای میان دو کشور نقش حیاتی در انتقال زائران ایرانی به عتبات عالیات و همچنین سفر عراقیها به ایران برای زیارت و درمان ایفا میکند. حیدر الشماع، یکی از مسئولان آژانسهای مسافرتی در نجف، گفت: «بیشتر کار شرکتهای مسافرتی فعال در نجف، رزرو بلیت برای مسافران از طریق فرودگاه نجف به فرودگاههای مختلف ایران است».
با توقف پروازهای بغداد، آژانسهای مسافرتی عراقی با کاهش شدید فعالیت مواجه شدهاند و در حال بررسی سفرهای زمینی جایگزین هستند. سفر زمینی از عراق تا قم در ایران حدود ۱۲ ساعت طول میکشد که برای بیماران و سالمندان بسیار طاقتفرسا است. مصطفی عامر مجید، مسئول یکی از آژانسهای مسافرتی در نجف، ابراز نگرانی کرد که شرکتش «مجبور شود بهطور کامل تعطیل شود». امیر الفؤادی، یکی از نمایندگان آژانسهای مسافرتی، گفت: «لغو پروازها، شرکت و مسافر را با چالشهای بزرگی روبهرو میکند».
زمینه گستردهتر تحریمها
این تحولات در چارچوب کمپین گستردهتر آمریکا با نام «Economic Outcast» (منزوی اقتصادی) علیه بخش هوانوردی ایران رخ میدهد. وزارت خزانهداری آمریکا در ۸ سپتامبر تحریمهایی علیه ۳۶ نهاد مرتبط با بخش هوانوردی ایران، از جمله ۲۷ شرکت هواپیمایی اعمال کرد و آنها را به کمک به انتقال سلاح، افراد، تجهیزات و محمولههای غیرقانونی متهم کرد.
بر اساس گزارشها، فرودگاههای آذربایجان و عمان نیز اعلام کردهاند که به پروازهای ایرانی خدمات ارائه نخواهند داد و شرکت هواپیمایی ماهان نیز با محدودیت در ترکیه مواجه شده است. همچنین خطوط هوایی ترکیه اعلام کرده که تا مارس ۲۰۲۷ هیچ پرواز برنامهای به ایران نخواهد داشت.
چشمانداز پیشرو
با توجه به وابستگی شدید سفرهای زیارتی میان ایران و عراق به پروازهای هوایی و محدودیتهای عملی سفرهای زمینی، توقف پروازهای بغداد میتواند فشار قابل توجهی بر گردشگری مذهبی و اقتصاد مناطق زیارتی عراق وارد کند. در کوتاهمدت، انتقال پروازها به نجف میتواند بخشی از خلأ را پر کند، اما ظرفیت این فرودگاه محدود است و همه پروازها قابل انتقال نیستند. در میانمدت، تداوم این وضعیت میتواند آژانسهای مسافرتی و شرکتهای فعال در این مسیر را به سمت سفرهای زمینی سوق دهد که برای گروههای آسیبپذیر مانند بیماران و سالمندان چالشبرانگیز است. در بلندمدت، این تحولات بخشی از تلاش گستردهتر آمریکا برای انزوای اقتصادی و هوایی ایران است که همسایگان را در معرض انتخابهای دشوار میان منافع اقتصادی و ملاحظات ژئوپلیتیکی قرار میدهد.
