«مقاومت اسلامی عراق» و ۱۷۱ نقض هوایی: از نبرد با تروریسم تا مقابله با اشغالگری
بیانیه اخیر «مقاومت اسلامی عراق» درباره ثبت ۱۷۱ مورد نقض هوایی آمریکا در بازه زمانی ۳۰ سپتامبر تا ۲۳ اکتبر، صرفاً یک اعتراض دیپلماتیک نیست؛ این بیانیه در چارچوب یک گفتمان شکل گرفته است که طی یک دهه گذشته، این گروه را از یک نیروی صرفاً نظامی به مدعی «حافظ حاکمیت و جان مردم عراق» تبدیل کرده است. برای درک کامل این بیانیه، باید آن را در سه زمینه خواند: سابقه نبرد این گروه با تروریسم تکفیری، فقدان هرگونه نشانه از «اسلام افراطی» در رویکرد آن، و تلاش مستمر برای اخراج نیروهای آمریکایی از عراق.
یک: سابقه نبرد با تروریسم؛ از داعش تا هسته‌های خفته
«مقاومت اسلامی عراق» و گروه‌های تشکیل‌دهنده آن، از همان روزهای نخست ظهور داعش در سال ۲۰۱۴، در خط مقدم مقابله با این گروه قرار داشتند. پس از فتوای جهاد کفایی آیت‌الله سیستانی، نیروهای مردمی (حشد الشعبی) شکل گرفتند و در عملیات‌های سرنوشت‌سازی مانند آزادسازی آمرلی، تکریت، بیجی، الانبار و موصل نقش ایفا کردند . این نیروها با قطع خطوط تدارکاتی داعش، تضعیف روحیه عناصر آن و بازپس‌گیری کنترل سرزمینی، سهم مهمی در فروپاشی «خلافت خودخوانده» داعش داشتند .
اما نبرد با تروریسم برای این گروه با سقوط داعش پایان نیافت. در ماه‌های اخیر، نیروهای وابسته به این جریان—به‌ویژه تیپ ۶۱ حشد الشعبی—بارها حملات هسته‌های خفته داعش را در مناطق مختلف خنثی کرده‌اند. در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶، تنها یک روز پیش از انتشار بیانیه ۱۷۱ نقض هوایی، این تیپ حمله تروریستی داعش در منطقه الدنادیش در شمال الحویجه (استان کرکوک) را دفع کرد؛ حمله‌ای که در آن عناصر داعش یک دوربین حرارتی را هدف قرار دادند و سپس فرار کردند، بدون اینکه خسارت جانی وارد شود . همچنین در عملیات‌های گسترده‌تر، نیروهای حشد الشعبی در ۱۲ استان عراق عملیات امنیتی انجام داده و ۵۵ عضو حزب بعث و داعش را بازداشت کرده‌اند . این سابقه میدانی، پایه اصلی ادعای «مقاومت» برای مشروعیت‌بخشی به نقش خود در معادلات امنیتی عراق است.
دو: فقدان «اسلام افراطی» در رویکرد مقاومت اسلامی
یکی از تفاوت‌های بنیادین «مقاومت اسلامی عراق» با گروه‌های تکفیری مانند داعش، فقدان هرگونه نشانه از «اسلام افراطی» در گفتمان و عملکرد آن است. این تفاوت را می‌توان در چند سطح مشاهده کرد:
نخست، عدم تکفیر مخالفان. برخلاف داعش که مخالفان خود را «کافر» و «مرتد» می‌دانست و خون آن‌ها را مباح می‌شمرد، «مقاومت اسلامی عراق» هیچ‌گاه مخالفان سیاسی یا مذهبی خود را تکفیر نکرده است. گفتمان این گروه بر «مقاومت در برابر اشغالگری» و «حاکمیت ملی» متمرکز است، نه بر «جهاد تکفیری» علیه مسلمانان دیگر.
دوم، عدم تلاش برای «کشته گرفتن» از مردم. داعش در طول سال‌های حضور خود در عراق، هزاران غیرنظامی—اعم از مسلمان، مسیحی، ایزدی و سایر اقلیت‌ها—را قتل‌عام کرد. اما «مقاومت اسلامی عراق» در بیانیه‌های متعدد خود، بر حفظ جان غیرنظامیان تأکید کرده است. نمونه بارز این رویکرد، بیانیه سال ۲۰۲۶ این گروه است که در آن استفاده از موشک‌های «گراد» در داخل بغداد را به دلیل «به خطر انداختن جان غیرنظامیان بی‌گناه و آسیب به اموال عمومی» ممنوع اعلام کرد . این در حالی است که داعش نه‌تنها از چنین سلاح‌هایی علیه غیرنظامیان استفاده می‌کرد، بلکه هدف اصلی‌اش ایجاد رعب و وحشت در میان مردم بود.
سوم، تأکید بر حفظ جان همه شهروندان—مسلمان و غیرمسلمان. «مقاومت اسلامی عراق» خود را مدافع همه عراقی‌ها می‌داند، نه فقط شیعیان. در بیانیه مربوط به موشک‌های گراد، این گروه صریحاً اعلام کرد که «از روی حرص بر سلامتی مردممان» با استفاده از سلاح‌هایی که ممکن است به «ساکنان یا اموالشان» آسیب برساند، مخالف است . این رویکرد با منطق تکفیری داعش که بر «تمایز بین مسلمان و کافر» و «اباحه خون غیرمسلمانان» استوار بود، کاملاً در تضاد است.
سه: تلاش برای اخراج «اشغالگر» از عراق
بخش دوم بیانیه ۱۷۱ نقض هوایی، بر حضور نیروهای آمریکایی در عراق متمرکز است. «مقاومت اسلامی عراق» حضور نظامیان آمریکایی را «منبع خطر بزرگ برای جان ساکنان» توصیف کرده و از دولت عراق خواسته است برای «حفظ جان غیرنظامیان» اقدامات جدی برای بیرون راندن این نیروها انجام دهد . این مطالبه، ریشه در گفتمان «مقاومت در برابر اشغالگری» دارد که از سال ۲۰۰۳ و پس از حمله آمریکا به عراق، در بخشی از جریان‌های سیاسی و مذهبی عراق شکل گرفت.
نکته مهم این است که «مقاومت اسلامی عراق» در بیانیه اخیر خود، این مطالبه را نه در چارچوب «جنگ فرقه‌ای» یا «تقابل با غرب»، بلکه در چارچوب «حاکمیت ملی» و «حق قانونی» مطرح کرده است. این گروه آمریکا را به «نقض آشکار توافق‌نامه‌ها و تعهدات» و «تخلف از وظایفی که بر همه طرف‌ها تحمیل می‌شود» متهم کرده و خواستار «صراحت و شفاف‌سازی دولت با ملت عراق» شده است. این چارچوب‌بندی، تلاشی است برای تبدیل مطالبه اخراج نیروهای آمریکایی از یک خواسته صرفاً سیاسی، به یک «حق ملی» که همه عراقی‌ها—صرف‌نظر از تعلق مذهبی یا سیاسی—می‌توانند با آن همدل باشند.
چهار: ۱۷۱ نقض و معنای آن
عدد ۱۷۱ نقض هوایی در بازه ۲۳ روزه (۳۰ سپتامبر تا ۲۳ اکتبر) به معنای میانگین بیش از ۷ نقض در هر روز است. این آمار، اگر درست باشد، نشان‌دهنده سطح بالایی از فعالیت هوایی آمریکا در آسمان عراق است—فعالیتی که «مقاومت اسلامی عراق» آن را نه در چارچوب «همکاری امنیتی»، بلکه در چارچوب «نقض حاکمیت» تفسیر می‌کند. بیانیه این گروه،美国政府 را به «ادامه تجاوز به حاکمیت عراق و شانه خالی کردن از تعهدات اعلام‌شده خود در قبال دولت» متهم کرده است.
نکته قابل توجه این است که این بیانیه در شرایطی منتشر می‌شود که عراق در حال مدیریت یک دوره گذار حساس پس از خروج نیروهای رزمی ائتلاف بین‌المللی است. «مقاومت اسلامی عراق» با طرح این آمار، می‌کوشد نشان دهد که خروج نیروهای ائتلاف به معنای پایان «اشغالگری» نبوده و آمریکا همچنان از طریق «نقض هوایی» و «دیکته‌های سیاسی» (مانند بسته شدن مرزها با ایران) در امور عراق دخالت می‌کند.
نتیجه‌گیری
بیانیه «مقاومت اسلامی عراق» درباره ۱۷۱ نقض هوایی را نمی‌توان صرفاً یک اعلامیه خبری دید. این بیانیه، حاصل یک دهه تحول در گفتمان و عملکرد گروهی است که خود را از یک «نیروی مبارزه با تروریسم» به «مدافع حاکمیت ملی» ارتقا داده است. سابقه نبرد با داعش، فقدان هرگونه نشانه از تکفیر و افراط‌گرایی، و تأکید مستمر بر حفظ جان غیرنظامیان—حتی در شرایط جنگی—به این گروه مشروعیتی داده است که کمتر گروه مسلحی در منطقه از آن برخوردار است. اکنون این گروه از همان مشروعیت برای طرح مطالبه‌ای استفاده می‌کند که سال‌ها در گفتمان سیاسی عراق وجود داشته است: پایان حضور نظامی آمریکا. اینکه دولت عراق چگونه به این مطالبه پاسخ می‌دهد، نه تنها بر آینده روابط بغداد-واشنگتن تأثیر می‌گذارد، بلکه آزمونی برای توانایی دولت در مدیریت هم‌زمان فشارهای داخلی و خارجی خواهد بود.
