از کرک تا کرکوک: درس‌های یک حمله تروریستی برای عراق و نقش حشد الشعبی در مهار تهدید
حمله مسلحانه به عزاداران در کلیسایی در استان کرک اردن، بار دیگر نشان داد که تهدید تروریسم تکفیری در منطقه، مرزشناس نیست. عراق که خود سال‌ها هزینه این پدیده را پرداخته، به سرعت به این حادثه واکنش نشان داد؛ واکنشی که فراتر از همدلی دیپلماتیک، بازتاب دهنده نگرانی عمیق بغداد از تکرار سناریوهای مشابه در خاک خود است. در این میان، حشد الشعبی به عنوان یکی از ارکان امنیتی عراق، در خط مقدم مقابله با هسته‌های خفته داعش قرار دارد؛ نیرویی که حضور و آمادگی آن، به ویژه پس از خروج نیروهای ائتلاف بین‌المللی، اهمیتی دوچندان یافته است.
یک: ابعاد حمله کرک و واکنش رسمی عراق
روز جمعه ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶، سه مهاجم مسلح در جریان مراسم تشییع جنازه در کلیسای ارتدکس یونانی «سنت جورج» در روستای حمود در استان کرک اردن، به سوی عزاداران آتش گشودند. بر اساس گزارش‌های رسمی اردن، در این حمله ۷ نفر کشته و ۳۴ نفر زخمی شدند . مقامات اردنی این حمله را «تروریستی» و ناشی از «فکر تکفیری» توصیف کردند و پادشاه عبدالله دوم وعده پاسخ «سخت» داد .
واکنش عراق سریع و در سطوح عالی بود. فواد حسین، وزیر امور خارجه، در تماس تلفنی با همتای اردنی خود، حمله را به شدت محکوم کرد و بر همبستگی کامل عراق با اردن در مقابله با تروریسم تأکید کرد . علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، نیز در بیانیه‌ای این حمله را «جنایت تروریستی بزدلانه» خواند و تأکید کرد که «تروریسم ریشه شری است که مردم عراق آن را تجربه کرده و با قاطعیت با آن مقابله کرده‌اند» . هیبت الحلبوسی، رئیس پارلمان عراق نیز در تماس با همتای اردنی خود، مراتب تسلیت و همدردی مردم عراق را اعلام کرد .
این واکنش‌ها اگرچه در چارچوب دیپلماسی رسمی قرار می‌گیرد، اما بازتاب‌دهنده یک نگرانی واقعی است: الگوی حملات تکفیری که در اردن رخ داد، دقیقاً همان الگویی است که عراق در سال‌های گذشته بارها با آن مواجه شده است.
دو: تهدید مشابه در عراق: هسته‌های خفته و خلأ پس از خروج ائتلاف
عراق و اردن در یک جغرافیای امنیتی مشترک قرار دارند و تهدید تروریسم تکفیری، مرزهای این دو کشور را به هم پیوند داده است. کارشناسان امنیتی عراقی هشدار داده‌اند که اگرچه اردوگاه الهول در سوریه بسته شده است، اما «بذر ایدئولوژی آن در سراسر سوریه پراکنده شده» و بیش از ۲۰ سازمان افراطی همچنان در نزدیکی مرزهای عراق فعال هستند .
در داخل عراق، شواهد میدانی نشان می‌دهد که هسته‌های خفته داعش هنوز فعال‌اند. در ۲۲ اکتبر، تنها یک روز پیش از حمله کرک، حشد الشعبی اعلام کرد که یک «تعرض تروریستی» از سوی عناصر داعش در منطقه الدنادیش در شمال الحویجه (استان کرکوک) را خنثی کرده است؛ مهاجمان به یک دوربین حرارتی حمله کرده و سپس فرار کردند، بدون اینکه خسارت جانی وارد شود . همچنین گزارش‌هایی از کشف و ضبط سلاح در جنوب کرکوک و ادامه عملیات پاکسازی در این منطقه منتشر شده است .
خروج نیروهای رزمی ائتلاف بین‌المللی از عراق در پایان سپتامبر ۲۰۲۶، معادلات امنیتی را تغییر داده است. اگرچه مقامات عراقی تأکید می‌کنند که نیروهای امنیتی توانایی مقابله با تهدیدات را دارند، اما هم‌زمانی خروج ائتلاف با تداوم تحرکات داعش در مناطق بیابانی و مورد مناقشه، فضای امنیتی حساس‌تری ایجاد کرده است.
سه: نقش حشد الشعبی در مهار تهدیدات
الحشد الشعبی (بسیج مردمی عراق) از زمان تأسیس خود در سال ۲۰۱۴، یکی از ارکان اصلی مقابله با داعش بوده است. عمار حکیم، رهبر جریان حکمت ملی عراق، در سخنانی که پیش‌تر ایراد کرده بود، نقش حشد الشعبی را در «شکست تروریسم و آزادسازی مناطق اشغالی» ستود و بر لزوم تقویت و نهادینه‌سازی این نیرو به عنوان «رکن امنیت کشور» تأکید کرد.
در سطح عملیاتی، حشد الشعبی در ماه‌های اخیر چندین عملیات مهم انجام داده است. در کرکوک، تیپ ۶۱ حشد الشعبی توانست حمله داعش در منطقه الدنادیش را دفع کند . در نینوا، عملیات گسترده‌ای با هماهنگی ارتش عراق در صحرای این استان برای «خشکاندن منابع تروریسم، تعقیب هسته‌های خفته و جلوگیری از تحرکات دشمن» آغاز شده است . همچنین نیروهای حشد الشعبی در مرزهای غربی با سوریه (صحرای الانبار) مستقر شده‌اند تا از نفوذ احتمالی عناصر داعش از خاک سوریه جلوگیری کنند .
این عملیات‌ها نشان می‌دهد که حشد الشعبی، برخلاف برخی تصورات، صرفاً یک نیروی ایدئولوژیک نیست، بلکه در سال‌های اخیر به یک نیروی عملیاتی با تجربه میدانی گسترده در مقابله با جنگ نامتقارن و تعقیب هسته‌های خفته تبدیل شده است. با این حال، این نیرو با چالش‌هایی نیز روبه‌روست؛ از جمله نیاز به نهادینه‌سازی بیشتر، تعریف روشن رابطه با ارتش و نیروهای امنیتی رسمی، و مدیریت حساسیت‌های سیاسی داخلی و خارجی.
چهار: درس‌های کرک برای بغداد
حمله کرک سه درس مهم برای عراق دارد. نخست، تهدید تروریسم تکفیری محدود به مرزهای یک کشور نیست و همکاری اطلاعاتی و امنیتی منطقه‌ای را می‌طلبد. عراق و اردن، به عنوان دو کشوری که هر دو قربانی تروریسم بوده‌اند، می‌توانند در این زمینه همکاری نزدیک‌تری داشته باشند.
دوم، حمله به اماکن مذهبی و در جریان مراسم عزاداری، نشان‌دهنده هدف قرار دادن همبستگی اجتماعی و ایجاد شکاف فرقه‌ای است. عراق که خود تجربه تلخ حملات به اماکن مذهبی را دارد، به خوبی می‌داند که پاسخ امنیتی صرف کافی نیست و نیاز به تقویت گفتمان همبستگی ملی و مقابله با ایدئولوژی تکفیری در سطح فرهنگی و آموزشی وجود دارد.
سوم، با خروج نیروهای ائتلاف، مسئولیت اصلی مقابله با تهدیدات بر دوش نیروهای عراقی افتاده است. حشد الشعبی، به عنوان یکی از این نیروها، نقش مهمی در پر کردن خلأ امنیتی ایفا می‌کند، اما این نقش باید در چارچوب حاکمیت قانون و هماهنگی با نهادهای رسمی تعریف شود. اظهارات اخیر نخست‌وزیر الزیدی درباره «انحصار سلاح در دست دولت» نشان می‌دهد که بغداد به این موضوع آگاه است، اما اجرای آن در عمل با چالش‌های سیاسی پیچیده‌ای روبه‌روست.
نتیجه‌گیری
حمله تروریستی کرک، اگرچه در خاک اردن رخ داد، اما زنگ خطری برای عراق بود. واکنش سریع و همدلانه بغداد، بازتاب‌دهنده درک مشترک از ماهیت تهدید است. در داخل عراق، حشد الشعبی در خط مقدم مقابله با هسته‌های خفته داعش قرار دارد و عملیات اخیر آن در کرکوک، نینوا و مرزهای سوریه نشان‌دهنده آمادگی این نیرو برای مقابله با تهدیدات است. با این حال، آینده امنیتی عراق تنها به توان نظامی گره نخورده است؛ نهادینه‌سازی نیروهای مسلح، همکاری منطقه‌ای در تبادل اطلاعات، و مقابله با ریشه‌های ایدئولوژیک تروریسم، سه ضلع مثلثی هستند که بدون تکمیل آن‌ها، مهار پایدار تهدید ممکن نخواهد بود.
