نبض تجارت ایران و عراق در گذرگاه‌های مرزی؛ از رویای 20 میلیارد دلاری تا واقعیت‌های میدانی
مقدمه
مرزهای میان ایران و عراق، با بیش از ۱۴۰۰ کیلومتر طول، یکی از فعال‌ترین گذرگاه‌های تجاری منطقه را تشکیل می‌دهند. در شرایطی که محاصره دریایی و تحریم‌های آمریکا مسیرهای تجاری ایران را محدود کرده، بازار عراق به «آخرین سنگر صادرات» و مهم‌ترین مقصد غیرنفتی ایران تبدیل شده است . اما این تجارت، که سالانه حدود ۱۲ میلیارد دلار گردش کالا و انرژی دارد، در هفته‌های اخیر با چالش‌های امنیتی و مدیریتی تازه‌ای روبه‌رو شده که گذرگاه‌ها را به یکی از پرنوسان‌ترین نقاط مرزی منطقه بدل کرده است.
معماری گذرگاه‌های فعال
مرز ایران و عراق از دو مجموعه گذرگاه متمایز تشکیل شده است: گذرگاه‌های اقلیم کردستان در شمال (پرویزخان، باشماق، حاج عمران) و گذرگاه‌های دولت مرکزی در مرکز و جنوب (شلمچه، چذابه/الشیب، مهران، زرباطیه، مندلی، منذریه).
گذرگاه‌های جنوبی و مرکزی
شلمچه در استان بصره، مهم‌ترین گذرگاه تجاری و مسافری میان دو کشور است. بر اساس اعلام نهاد اطلاع‌رسانی امنیتی عراق، تبادل تجاری در این گذرگاه از ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲۴ شهریور) ساعت ۶ صبح از سر گرفته شد . این گذرگاه که پیش‌تر در پی حمله پهپادی از خاک عراق به عربستان به‌طور موقت بسته شده بود، اکنون به فعالیت عادی خود بازگشته است.
الشیب (چذابه) در استان میسان، یکی از گذرگاه‌هایی است که در جریان تنش‌های اخیر چند بار بسته و باز شده است. بر اساس برنامه زمان‌بندی شده، فعالیت تجاری در این گذرگاه از ۱۷ سپتامبر (۲۷ شهریور) ساعت ۶ صبح از سر گرفته شد . مندلی در استان دیالی نیز از ۱۵ سپتامبر (۲۵ شهریور) فعالیت تجاری خود را از سر گرفت .
در همین حال، زرباطیه در استان واسط و المنذریه (خسروی) در استان دیالی، به گفته نهاد اطلاع‌رسانی امنیتی عراق، «جریان تردد و مبادلات تجاری با طرف ایرانی در آن‌ها متوقف نشده و به صورت شبانه‌روزی (۲۴ ساعته) در جریان است» . این دو گذرگاه در واقع «گذرگاه‌های امن» سیستم تجاری دو کشور در بحران‌های اخیر بوده‌اند.
گذرگاه‌های اقلیم کردستان
در شمال، حاج عمران در استان اربیل به عنوان یکی از اصلی‌ترین گذرگاه‌های تجاری اقلیم کردستان با ایران شناخته می‌شود . بر اساس گزارش‌ها، پیش از بحران اخیر، روزانه حدود ۲۲۰ کامیون از این گذرگاه کالا وارد اقلیم کردستان می‌کردند، اما این رقم در اوج تنش‌ها به ۱۰۰ تا ۱۱۰ کامیون کاهش یافت . پرویزخان و باشماق نیز از دیگر گذرگاه‌های کلیدی اقلیم هستند که تجارت اقلیم با ایران را تسهیل می‌کنند .
بحران بسته شدن گذرگاه‌ها و پیامدهای تجاری
زمینه امنیتی: حمله پهپادی از میسان
بسته شدن گذرگاه‌های مرزی در سپتامبر ۲۰۲۶ در پی حمله پهپادی به خط لوله «شرق-غرب» عربستان رخ داد که به گفته مقامات سعودی، از خاک عراق و به‌طور مشخص از استان میسان انجام شده بود . عراق در واکنش، چندین گذرگاه مرزی با ایران را بست و اعلام کرد این اقدام «اداری و امنیتی» برای تشدید فعالیت‌های اطلاعاتی و بررسی تخلفات است .
پیامدهای تجاری
بسته شدن گذرگاه‌ها، که از ۱۱ سپتامبر آغاز و به تدریج تا ۱۷ سپتامبر بازگشایی شد، ضربه‌ای مقطعی به تجارت دو کشور وارد کرد. بر اساس گزارش‌های میدانی، رانندگان کامیون در گذرگاه حاج عمران از کاهش شدید بار و «خسارت مالی» خبر دادند. یکی از رانندگان گفت: «قبلاً هفته‌ای سه تا چهار بار کالا حمل می‌کردیم، اما الان هیچ باری نیست. همه نوع کالا از جمله میوه، سبزیجات و خشکبار کاهش یافته است» .
رئیس اتاق بازرگانی اربیل نیز اعلام کرد که «۳۰ درصد از کاهش تجارت مرتبط با جنگ آمریکا و ایران است» و اتاق بازرگانی در حال پیگیری مسائل مربوط به عوارض و هزینه‌هاست .
حجم واقعی تجارت: اعداد و تناقض‌ها
درباره حجم تجارت ایران و عراق، آمارهای متفاوتی منتشر می‌شود که بازتاب دهنده ابهام در محاسبه تجارت رسمی و غیررسمی است:
۱۲ میلیارد دلار: دبیر ستاد توسعه روابط اقتصادی ایران و عراق این رقم را «رکورد» صادرات ایران به عراق اعلام کرده و گفته حجم صادرات از ۷۹۰ میلیون دلار در سال‌های گذشته به ۱۲ میلیارد دلار رسیده است .
۱۰ میلیارد دلار: برخی منابع رسمی ایرانی رقم مبادلات را حدود ۱۰ میلیارد دلار اعلام کرده‌اند .
۱۴ میلیارد دلار: برخی ارزیابی‌ها با احتساب تجارت غیررسمی، رقم را تا ۱۴ میلیارد دلار تخمین می‌زنند .
۱۲ میلیارد دلار صادرات ایران و کمتر از ۱ میلیارد دلار واردات از عراق: وزیر اقتصاد ایران در جریان سفر نخست‌وزیر عراق به تهران اعلام کرد که «ایران سالانه حدود ۱۲ میلیارد دلار کالا به عراق صادر می‌کند، در حالی که واردات از عراق کمتر از ۱ میلیارد دلار است» . این عدم توازن، نشان‌دهنده وابستگی شدید تجاری به یک‌سویه بودن جریان کالا است.
ترکیب تجاری: گاز و برق در صدر
بر اساس اعلام وزیر اقتصاد ایران، روابط اقتصادی دو کشور «عمدتاً بر صادرات انرژی، به‌ویژه گاز طبیعی و برق ایران به عراق» متمرکز است . این وابستگی انرژی، یکی از حساس‌ترین نقاط تجارت دو کشور است؛ زیرا عراق برای تأمین برق نیروگاه‌های خود به گاز ایران نیاز دارد و هرگونه اختلال در این مسیر، بحران برق را تشدید می‌کند.
در کنار انرژی، مصالح ساختمانی، محصولات پتروشیمی، صنایع غذایی، میوه و تره‌بار از اصلی‌ترین اقلام صادراتی ایران به عراق هستند . عضو هیئت مدیره اتاق مشترک ایران و عراق در این باره می‌گوید: «امسال خوشبختانه صادرات تمامی اقلام کالایی به عراق برقرار بوده است. ما در حوزه‌های مصالح ساختمانی، محصولات پتروشیمی، صنایع غذایی، میوه و تره‌بار و حتی صادرات برق و گاز عملکرد موفقی داشته‌ایم» .
لجستیک و حمل‌ونقل: کامیون‌ها، ستون فقرات تجارت
عمده صادرات ایران به عراق از مسیر جادهای و با کامیون انجام می‌شود و تنها بخش کوچکی از بارها از طریق مسیر دریایی خرمشهر ارسال می‌گردد . بر اساس آمارهای ارائه‌شده، در سه ماهه اخیر، روزانه به‌طور متوسط بیش از ۱۵۰۰ تا ۱۷۰۰ دستگاه کامیون کالا به سرزمین اصلی عراق ارسال شده است. این رقم در مقایسه با سال گذشته که حدود ۱۳۰۰ کامیون در روز بود، رشد قابل توجهی نشان می‌دهد .
نکته قابل توجه این است که کامیون‌های عراقی ظرفیتی در حدود ۳۵ تن بار دارند، یعنی معادل دو برابر ظرفیت کامیون‌های معمولی ایرانی. برآوردها نشان می‌دهد که در سال جاری، رقمی در حدود ۴۵ تا ۵۰ هزار تن کالای ایرانی وارد خاک عراق شده است .
رویای ۲۰ میلیارد دلاری و موانع واقعی
محمد حنون، مستشار وزارت تجارت عراق، اعلام کرده که بغداد و تهران «برنامه‌ریزی می‌کنند حجم تبادل تجاری خود را به ۲۰ میلیارد دلار افزایش دهند» . او این هدف را «مشترک» توصیف کرده و گفته که تحقق آن نیازمند «رفع موانع، تسهیل رویه‌ها و فراهم کردن محیط مناسب برای بخش خصوصی» است.
اما یحیی آل اسحاق، رئیس اتاق بازرگانی مشترک ایران و عراق، تأکید کرده که رسیدن به ۲۰ میلیارد دلار «نیازمند رفع موانع داخلی و چالش‌های خارجی» است و «سطح کنونی تبادل تجاری همچنان پایین‌تر از سطح انتظارات» قرار دارد .
تحلیلگران اقتصادی نیز نسبت به اهداف بلندپروازانه بدبین هستند. یک گزارش تحلیلی در این باره می‌نویسد: «وزارتخانه‌های اقتصادی از برنامه‌ریزی برای رسیدن به مبادلات ۲۰ تا ۲۵ میلیارد دلاری سخن می‌گویند؛ عددی شگفت‌انگیز که در صورت تحقق، بخش مهمی از فشارهای ارزی کشور را مهار خواهد کرد. اما دل بستن به آمارسازی‌ها و افق‌های دست‌نیافتنی ۲۵ میلیارد دلاری بدون حل ریشه‌ای موانع، نگاهی غیرواقع‌بینانه است» .
چالش‌ها و موانع
۱. تحریم‌ها و محدودیت‌های بانکی
مهم‌ترین چالش تجارت ایران و عراق، محدودیت‌های بانکی و ارزی ناشی از تحریم‌های آمریکاست. درآمدهای نفتی عراق در بانک‌های آمریکایی ذخیره می‌شود و واشنگتن هر چند وقت یکبار بخشی از این منابع را آزاد می‌کند . این وابستگی به تصمیم‌های واشنگتن، «نبض تجارت تهران و بغداد را در دستان آمریکا» قرار داده است .
۲. عدم توازن تجاری
واردات ایران از عراق کمتر از ۱ میلیارد دلار است، در حالی که صادرات به عراق حدود ۱۲ میلیارد دلار برآورد می‌شود . این عدم توازن، یکی از عوامل اصلی آسیب‌پذیری تجارت دو کشور است. عضو اتاق مشترک ایران و عراق پیشنهاد کرده که «واردات خودروهای دست دوم، کامیون، لوازم یدکی، بخشی از مواد غذایی و انواع ضایعات صنعتی از عراق افزایش یابد» تا رابطه تجاری دوطرفه‌تر شود .
۳. نوسانات امنیتی
بسته شدن مکرر گذرگاه‌ها در پی تحولات امنیتی—از حمله پهپادی به عربستان تا تنش‌های منطقه‌ای—به یکی از عوامل بی‌ثباتی تجارت دو کشور تبدیل شده است. تجار و رانندگان کامیون، بار اصلی این نوسانات را متحمل می‌شوند.
۴. رقابت در بازار عراق
بازار عراق، به‌ویژه در حوزه کالاهای مصرفی و ساختمانی، شاهد رقابت فزاینده از سوی چین، ترکیه و امارات است. با این حال، در ماه‌های اخیر و در سایه اختلالات تجاری چین و امارات، فرصتی طلایی برای ایران فراهم شده که عضو اتاق مشترک ایران و عراق آن را «فرصت طلایی برای تجارت با بغداد در غیاب چین و امارات» توصیف کرده است .
چشم‌انداز: تجارت در سایه «سیادت» و تحریم
با خروج کامل نیروهای آمریکایی از عراق در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، فضای سیاسی عراق وارد مرحله جدیدی شده است. دولت علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، بر «سیادت کامل» و «روابط متوازن» با همه کشورها تأکید کرده است . اما در عمل، عراق همچنان در معادله دشواری میان واشنگتن و تهران گرفتار است.
گذرگاه‌های مرزی، به عنوان شریان‌های حیاتی تجارت ایران و عراق، در این معادله نقش دوگانه‌ای ایفا می‌کنند: از یک سو، ابزار فشار واشنگتن برای محدود کردن تجارت ایران هستند (مانند بسته شدن موقت در پی تحریم‌های پروازی)؛ از سوی دیگر، بغداد می‌کوشد با مدیریت هوشمندانه این گذرگاه‌ها، هم نیازهای اقتصادی خود را تأمین کند و هم از رویارویی مستقیم با واشنگتن اجتناب کند.
تحقق هدف ۲۰ میلیارد دلاری تجارت ایران و عراق، بدون حل موانع ساختاری—از تحریم‌های بانکی تا عدم توازن تجاری و نوسانات امنیتی—بعید به نظر می‌رسد. اما در کوتاه‌مدت، گذرگاه‌های مرزی همچنان به عنوان «رگ حیاتی» تجارت غیرنفتی ایران به عراق عمل خواهند کرد و هرگونه اختلال در آن‌ها، نه تنها بر اقتصاد ایران، بلکه بر تأمین کالا و انرژی در عراق نیز تأثیر مستقیم خواهد گذاشت.
