گزارش تفصیلی: بحران تنگه هرمز و گزینههای پیش روی عراق برای صادرات نفت
مقدمه
مرکز تحقیقاتی FDD آمریکا در گزارشی به بررسی تأثیر بحران تنگه هرمز بر اقتصاد عراق و گزینههای محدود این کشور برای ادامه صادرات نفت پرداخته است. با توجه به اینکه حدود ۹۰ درصد بودجه عراق به درآمدهای نفتی وابسته است، این بحران به یک تهدید جدی برای ثبات مالی و معیشت مردم تبدیل شده است. در این گزارش، راهحلهای موقت، چالشهای موجود و چشمانداز آینده صادرات نفت عراق مورد بررسی قرار گرفته است.
گزینههای فعلی صادرات نفت عراق
پیش از بحران تنگه هرمز، حدود ۹۴ درصد از صادرات نفت عراق از طریق خلیج فارس انجام میشد. با بسته شدن این مسیر حیاتی، عراق به چند گزینه محدود و ناکارآمد روی آورده است:
۱. خط لوله عراق-ترکیه (جیهان): این خط لوله که نفت شمال عراق را به بندر جیهان در ترکیه منتقل میکند، تنها ظرفیت حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز را دارد. این رقم در مقایسه با صادرات روزانه ۳.۴ میلیون بشکهای قبل از بحران، بسیار ناچیز است و نمیتواند جایگزین مناسبی باشد.
۲. حمل زمینی با تانکر: انتقال نفت از طریق جاده به بنادر بانیاس در سوریه و عقبه در اردن، حجم بسیار محدودی را جابجا میکند و از نظر اقتصادی مقرونبهصرفه نیست. این روش همچنین با خطرات امنیتی و هزینههای بالای حمل و نقل روبروست.
۳. همکاری با ادنوک (امارات): شرکت ملی نفت ابوظبی (ادنوک) با خرید نفت عراق و استفاده از روش «عبور مخفیانه» (خاموش کردن سیستم ردیابی کشتیها)، محمولهها را از تنگه هرمز عبور داده و سپس به نفتکشهای دیگر منتقل میکند. این روش اگرچه تا حدی مؤثر بوده، اما کاملاً ایمن نیست و اخیراً امارات حملات ایران به دو نفتکش متعلق به ادنوک را محکوم کرده است.
چالشهای اقتصادی و مالی
کاهش شدید صادرات نفت، تأثیر فاجعهباری بر اقتصاد عراق داشته است:
-
درآمد نفتی عراق در ماههای مه و ژوئن به کمی بیش از ۲ میلیارد دلار رسیده است، در حالی که هزینههای ماهانه دولت بیش از ۶ میلیارد دلار است.
-
بیش از ۱۰ میلیون نفر (حدود یکچهارم جمعیت) به طور مستقیم یا غیرمستقیم از حقوق و مزایای دولتی ارتزاق میکنند و تأخیر در پرداخت حقوقها آغاز شده است.
-
دولت برای جبران کسری بودجه، ناچار به استقراض داخلی و چاپ پول شده که خود تورم و کاهش ارزش پول ملی را به همراه داشته است.
موانع موجود در مسیر صادرات از طریق ایران
با وجود مذاکرات ایران و عراق برای ازسرگیری صادرات از طریق تنگه هرمز، چند مانع جدی وجود دارد:
-
نبود نفتکشهای ملی: عراق فاقد ناوگان نفتی مستقل است و به کشتیهای اجارهای خارجی وابسته است که شرکتهای مالک آنها به دلیل خطرات امنیتی، تمایل چندانی به پذیرش این مأموریتها ندارند.
-
شرایط احتمالی ایران: هرگونه توافق با ایران ممکن است شامل امتیازاتی برای تهران مانند دریافت وجه نقد یا استفاده از این مسیر برای قاچاق نفت خود و دور زدن تحریمهای آمریکا باشد.
چشمانداز آینده و راهکارهای پیشنهادی
با وجود اینکه هیچ راهحل واحدی نمیتواند جایگزین آزادی عبور از خلیج فارس شود، عراق به تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی نیاز دارد:
۱. توسعه همکاری با کشورهای حاشیه خلیج فارس: عراق باید به جای اتکا به یک مسیر، شراکت خود را با کشورهای حاشیه خلیج فارس در زمینه سرمایهگذاری، انرژی و زیرساختهای صادراتی گسترش دهد.
۲. احیای پروژههای خط لوله: پروژههای قدیمی مانند خط لوله بصره-عقبه و بصره-بانیاس باید با جدیت بیشتری دنبال شوند.
۳. حمایت آمریکا: واشنگتن میتواند با تشویق سرمایهگذاری شرکتهای آمریکایی در زیرساختهای نفتی عراق و تسهیل همکاریهای منطقهای، به کاهش وابستگی عراق به یک مسیر واحد کمک کند.
۴. ایجاد ناوگان نفتی ملی: سرمایهگذاری در ناوگان نفتی میتواند وابستگی عراق به نفتکشهای خارجی را کاهش دهد.
بحران تنگه هرمز، آسیبپذیری شدید اقتصاد عراق را آشکار کرده است. برای جلوگیری از تکرار چنین بحرانهایی در آینده، عراق باید با جدیت به دنبال تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی، جذب سرمایهگذاری خارجی و ایجاد زیرساختهای پایدار باشد. در غیر این صورت، اقتصاد این کشور همواره در معرض تهدیدات ژئوپلیتیکی باقی خواهد ماند.
