سکه بغداد؛ چگونه عراق وارد مناقشه منطقهای شد؟
ایهاب مقبل
مقدمه
سقوط نظام صدام حسین در سال ۲۰۰۳، عراق را به یکی از حساسترین مناطق درگیری در خاورمیانه تبدیل کرد. از آن زمان، این کشور به میدان رقابتی برای قدرتهای منطقهای و جهانی تبدیل شده است. موقعیت استراتژیک عراق، منابع عظیم نفتی و تنوع قومی-مذهبی آن را به سکوی پرتابی برای نفوذ ایران و عرصهای برای ایالات متحده بدل کرده است که در تلاش است تا تعادل قدرت را حفظ کند.
دوران صدام؛ تکیهگاه غرب و تهدیدی برای همسایگان
در دوران صدام، عراق بازوی غرب در منطقه بود و نقش یک «متحد کلیدی» را علیه تهدیدات کمونیستی ایفا میکرد. در دهه ۱۹۸۰، ایالات متحده با وجود انتقادات بینالمللی، از صدام در جنگ علیه ایران حمایت کرد و مانع از پیروزی قاطع ایران شد. با این حال، حمله عراق به کویت در سال ۱۹۹۰، همکاری استراتژیک واشنگتن و بغداد را به تقابل تبدیل کرد. پس از آن، تحریمهای سازمان ملل، عراق را تضعیف کرد و سرانجام با حمله سال ۲۰۰۳، ایالات متحده بهطور مستقیم به حذف نظام صدام پرداخت.
پس از سقوط صدام؛ خلأ قدرت و ورود ایران
با سقوط صدام، ایران بهسرعت از خلأ قدرت برای گسترش نفوذ خود در عراق استفاده کرد. نهادهای دولتی جدید بهویژه در دوره نخستوزیری نوری المالکی، به شبکهای از گروههای نزدیک به تهران تبدیل شدند. حزب الدعوه، سازمان بدر و بعدها حشد الشعبی، ستونهای اصلی نفوذ ایران در عراق را تشکیل دادند. در مقابل، ایالات متحده تلاش کرد تا با حمایت از نیروهای مخالف ایران و تقویت دولت مرکزی، از هژمونی کامل تهران جلوگیری کند.
جنگ نیابتی؛ میدان جدید رقابت
عراق به سکوی جنگ نیابتی میان ایران و آمریکا تبدیل شد. ایران با استفاده از گروههای مسلح عراقی، بهویژه کتائب حزب الله و عصائب اهل الحق، حملاتی را علیه پایگاههای آمریکایی و منافع غرب ترتیب داد. در مقابل، آمریکا با ترور سردار قاسم سلیمانی در سال ۲۰۲۰ نشان داد که قادر است در قلب خاک عراق ضربات بزرگی به رقیب وارد کند.
نقش حشد الشعبی و آینده مبهم آن
حشد الشعبی که در جریان مبارزه با داعش شکل گرفت، به یکی از قدرتمندترین نیروهای مسلح عراق تبدیل شد. این نیرو که تحت نفوذ شدید ایران است، به ابزاری کلیدی برای تهران تبدیل شد تا ضمن تقویت موقعیت خود، به عنوان مدافع عراق در برابر تهدیدات امنیتی ظاهر شود. با این حال، فشارهای اخیر واشنگتن بر بغداد برای انحلال یا ادغام این نیروها در ارتش، میتواند به بحرانی بزرگ تبدیل شود.
آینده عراق؛ میدان تقابل یا زمین توافق؟
عراق امروز بیش از هر زمان دیگری در معرض تنشهای خارجی قرار دارد. افزایش تنشها میان ایران و آمریکا و همچنین حملات متقابل به نیروهای نظامی، این کشور را به لبه پرتگاه کشانده است. دولت جدید عراق بهریاست علی الزیدی، در تلاش است تا با حفظ توازن میان تهران و واشنگتن، از تبدیل شدن کشورش به میدان جنگ جلوگیری کند. اما ادامه نفوذ گروههای مسلح، اختلافات سیاسی داخلی و وابستگی شدید اقتصادی به نفت، این کار را بسیار دشوار کرده است.
نتیجهگیری
عراق نه تنها به سکوی پرتاب موشکها و پهپادها تبدیل شده، بلکه به میدان رقابتهای راهبردی و ایدئولوژیک میان ایران و آمریکا مبدل گشته است. اینکه آیا بغداد میتواند از این ورطه خارج شود، به توانایی دولت جدید در کنترل گروههای مسلح، کاهش وابستگی به بازیگران خارجی و ایجاد ثبات اقتصادی بستگی دارد. در غیر این صورت، عراق همچنان سکهای خواهد بود که هر دو طرف (ایران و آمریکا) آن را در بازی بزرگ منطقهای خود به گردش درمیآورند.
