بخش دوم: فرودگاه بینالمللی بغداد (BIAP) – قلب تپنده حملونقل هوایی عراق
مقدمه
فرودگاه بینالمللی بغداد (Baghdad International Airport – BIAP) با کد یاتا BGW و کد ایکائو ORBI، بزرگترین و مهمترین قطب هوایی جمهوری عراق است. این فرودگاه که در فاصله ۱۶ کیلومتری غرب مرکز شهر بغداد، در منطقهای استراتژیک در مجاورت منطقه سبز (المنطقة الخضراء) – مقر اصلی دولت و نهادهای دیپلماتیک – قرار دارد، نه تنها دروازه اصلی ورود به پایتخت، بلکه مهمترین مرکز ترانزیت مسافران داخلی و خارجی در کل کشور محسوب میشود. موقعیت ویژه این فرودگاه و نقش محوری آن در حیات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی عراق، شناخت دقیق آن را ضروری میسازد.
۱. پیشینه تاریخی و مراحل توسعه
الف) تأسیس در دوران پادشاهی (دهه ۱۹۵۰)
تاریخچه فرودگاه بینالمللی بغداد به دهه ۱۹۵۰ میلادی و دوران پادشاهی عراق بازمیگردد. در آن زمان و با رشد ترافیک هوایی و نیاز به فرودگاهی مدرنتر از فرودگاه کوچک الوشاش (میدان هوایی المثنی سابق در مرکز بغداد)، تصمیم به احداث فرودگاهی جدید در غرب پایتخت گرفته شد. این فرودگاه در ابتدا با نام فرودگاه صدام (Saddam International Airport) شناخته میشد و تا پیش از سال ۲۰۰۳، نمادی از مدرنیته و قدرت هوایی عراق در منطقه بود.
ب) جنگها و انحلال موقت (۱۹۹۱-۲۰۰۳)
در جریان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، تأسیسات فرودگاه هدف حملات هوایی قرار گرفت اما خسارات آن چندان گسترده نبود. با این حال، مهمترین مقطع در تاریخ این فرودگاه، اشغال عراق توسط نیروهای ائتلاف به رهبری ایالات متحده در آوریل ۲۰۰۳ بود. پس از سقوط بغداد، فرودگاه به تصرف نیروهای آمریکایی درآمد و نام آن به فرودگاه بینالمللی بغداد تغییر یافت. بخشهای وسیعی از تأسیسات آن به پایگاه نظامی مبدل شد و عملیات غیرنظامی برای چندین سال با اختلال شدید مواجه گردید.
ج) بازگشایی و بازسازی تدریجی (۲۰۰۴-۲۰۲۴)
عملیات غیرنظامی فرودگاه بغداد در اوت ۲۰۰۴ از سر گرفته شد. با این حال، وضعیت امنیتی ناپایدار و حضور گسترده نظامی در بخشهایی از فرودگاه، مانع از توسعه سریع آن میشد. از سال ۲۰۱۵ و با بهبود نسبی امنیت، روند بازسازی و نوسازی تأسیسات این فرودگاه شتاب بیشتری گرفت. با این وجود، بر اساس آمارهای رسمی در سال ۲۰۲۳، این فرودگاه ظرفیت طراحی سالانه خود را تکمیل کرده بود و به شدت نیازمند توسعه زیرساختها بود.
د) عصر جدید: نوسازی و خصوصیسازی (۲۰۲۴ تا کنون)
مهمترین تحول در تاریخ معاصر این فرودگاه، امضای یک قرارداد بزرگ به ارزش ۷۶۴ میلیون دلار در اکتبر ۲۰۲۵ برای نوسازی و افزایش ظرفیت فرودگاه بود. همزمان، در نوامبر ۲۰۲۵، کنسرسیومی به رهبری شرکت اسپانیایی “Corporación América Airports” به عنوان بزرگترین اپراتور فرودگاههای جهان، برنده مناقصه واگذاری عملیات و مدیریت این فرودگاه در قالب مشارکت عمومی-خصوصی (Public-Private Partnership – PPP) شد. این تحول، به عنوان نقطه عطفی در تاریخ این فرودگاه محسوب میشود.
پس از این رویدادها، در تاریخ ۲۱ آوریل ۲۰۲۶، شورای وزیران عراق فرمان رسمی واگذاری مدیریت فرودگاه بینالمللی بغداد را به شرکت اسپانیایی صادر کرد. هند کبری، نسرین نوری سعید، حکومت محی الدین و نغمه نزار به عنوان اولین گروه از کارشناسان زن عراقی، برای گذراندن دورههای تخصصی مدیریت فرودگاهی به بلژیک اعزام شدند.
در آستانه عید قربان سال ۲۰۲۶ (ژوئن ۲۰۲۶)، وزارت حملونقل عراق برنامه ویژهای برای استقبال از مسافران اجرا کرد و در بیانیهای از “آمادگی کامل تالارهای مسافری و تجهیزات ایمنی” خبر داد.
۲. موقعیت جغرافیایی و دسترسی
فرودگاه بینالمللی بغداد در مختصات جغرافیایی ۳۳ درجه و ۱۵ دقیقه و ۴۵ ثانیه شمالی و ۴۴ درجه و ۱۴ دقیقه و ۴ ثانیه شرقی قرار دارد. ارتفاع این فرودگاه از سطح دریا ۳۵ متر (۱۱۵ فوت) است. موقعیت آن در غرب بغداد، در مجاورت بزرگراه محمد القاسم (Mohammed Al-Qasim Highway) که مرکز شهر را به استانهای غربی (انبار) متصل میکند، دسترسی زمینی نسبتاً مناسبی را فراهم ساخته است.
نکته بسیار مهم در مورد موقعیت این فرودگاه، همجواری آن با منطقه سبز (المنطقة الخضراء) است. منطقه سبز، که مقر اصلی دولت عراق، پارلمان، بسیاری از وزارتخانهها و سفارتخانههای خارجی (از جمله سفارت ایالات متحده) در آن قرار دارد، در فاصله حدود ۵ کیلومتری شرق فرودگاه واقع شده است. این نزدیکی، فرودگاه بغداد را به دروازه ورود مقامات عالیرتبه سیاسی و دیپلماتهای خارجی تبدیل کرده است.
۳. مشخصات فنی و زیرساختها
الف) باندهای پرواز
فرودگاه بینالمللی بغداد دارای دو باند پرواز موازی است که از ویژگیهای منحصر به فرد آن محسوب میشود:
-
باند ۱۵R/33L (راست/چپ – Right/Left): طول این باند ۳,۳۰۰ متر (۱۰,۸۲۷ فوت) و عرض آن ۴۵ متر است. این باند اصلی و مدرنترین باند فرودگاه است و مجهز به سیستم فرود با کمک ابزاری (Instrument Landing System – ILS) از نوع CAT I میباشد که به خلبانان امکان فرود در شرایط جوی نامساعد را میدهد.
-
باند ۱۵L/33R (راست/چپ – Right/Left): طول این باند ۴,۰۰۰ متر (۱۳,۱۲۳ فوت) و عرض آن ۶۰ متر است. این باند یکی از طولانیترین باندهای فرود در خاورمیانه محسوب میشود. در گذشته، این باند عمدتاً توسط هواپیماهای نظامی و باری استفاده میشد، اما در سالهای اخیر، هواپیماهای مسافری پهنپیکر (مانند بوئینگ ۷۷۷ و ایرباس A330) نیز از آن استفاده میکنند.
هر دو باند دارای سیستم روشنایی پیشرفته (High-Intensity Runway Lighting – HIRL) و علائم ناوبری دقیق هستند. ظرفیت عملیاتی این فرودگاه حدود ۳۵ تا ۴۰ نشست و برخاست در ساعت برآورد میشود.
ب) ترمینالهای مسافری
فرودگاه بغداد دارای سه ترمینال اصلی مسافری است:
-
ترمینال A (تالار المثنی): این ترمینال قدیمیترین بخش فرودگاه است که قدمت آن به دهه ۱۹۸۰ بازمیگردد. در حال حاضر، عمدتاً برای پروازهای داخلی و برخی پروازهای چارتر منطقال استفاده میشود. مساحت آن حدود ۳۵,۰۰۰ متر مربع است و دارای ۸ گیت خروجی میباشد. این ترمینال در برنامه نوسازی ۷۶۴ میلیون دلاری، قرار است به طور کامل بازسازی شود و کاربری آن به عنوان ترمینال VIP یا برای شرکتهای هواپیمایی خاص تغییر یابد.
-
ترمینال B (تالار بغداد): این ترمینال اصلی و مدرن فرودگاه است که در دهه ۲۰۰۰ بازسازی و گسترش یافته است. مساحت آن حدود ۵۵,۰۰۰ متر مربع است و با ظرفیت طراحی ۴ میلیون مسافر در سال، در حال حاضر حدود ۷۰ درصد از کل ترافیک مسافری فرودگاه را پوشش میدهد. این ترمینال دارای ۱۵ گیت خروجی مجهز به پلهای هوایی (Jet Bridges) است. در سالن ترانزیت این ترمینال، فروشگاههای معاف از گمرک (Duty-Free)، رستورانها، کافیشاپها و نمازخانه وجود دارد.
-
ترمینال C (تالار المسافرین – در دست احداث): این ترمینال جدید که در چارچوب پروژه نوسازی ۷۶۴ میلیون دلاری احداث میشود، با ظرفیت ۵ میلیون مسافر در سال، پس از تکمیل در سال ۲۰۲۹، به بزرگترین ترمینال فرودگاه تبدیل خواهد شد. مساحت آن حدود ۷۵,۰۰۰ متر مربع خواهد بود و دارای ۲۲ گیت خروجی خواهد شد.
ج) ترمینال بار و تجهیزات باری
فرودگاه بغداد دارای یک ترمینال اختصاصی بار به مساحت ۱۵,۰۰۰ متر مربع است. این ترمینال با ظرفیت جابهجایی سالانه ۱۵۰,۰۰۰ تن کالا، نقش مهمی در واردات کالاهای تجاری (به ویژه دارو، تجهیزات پزشکی و مواد غذایی) به عراق ایفا میکند. بر اساس آمار سال ۲۰۲۴، حدود ۸۰ درصد از کل کالاهای وارداتی هوایی به عراق از طریق فرودگاه بغداد انجام میشود. شرکتهای معتبر باری بینالمللی مانند DHL، UPS و FEDEX در این فرودگاه دارای دفاتر عملیاتی هستند.
۴. شرکتهای هواپیمایی و مقاصد پروازی
الف) شرکتهای هواپیمایی داخلی
-
هواپیمایی عراق (Iraqi Airways): به عنوان حامل پرچم (Flag Carrier) کشور، این شرکت بزرگترین اپراتور مستقر در فرودگاه بغداد است. ناوگان این شرکت شامل هواپیماهای بوئینگ ۷۷۷، ۷۸۷ (دریملاینر)، ۷۴۷، ۷۳۷، و بمباردیر CRJ-900 است. هواپیمایی عراق از بغداد پروازهای منظم به مقاصد زیر دارد:
-
داخلی: بصره، نجف، اربیل، سلیمانیه، موصل، کرکوک، دهوک
-
خاورمیانه: دبی (امارات)، ابوظبی، شارجه، قطر، کویت، بحرین، عربستان (ریاض، جده، دمام)، اردن (عمان)، لبنان (بیروت)، سوریه (دمشق)، ترکیه (استانبول، آنکارا)
-
اروپا: لندن (گتویک)، فرانکفورت، دوسلدورف، برلین، کپنهاگ، استکهلم
-
آسیا: پکن، دهلی نو، کراچی
-
-
-
فلای بغداد (FlyBaghdad): یک شرکت هواپیمایی خصوصی عراقی که عمدتاً بر پروازهای داخلی و منطقهای متمرکز است.
-
یونایتد ایرلاینز (UR Airlines): یکی دیگر از شرکتهای خصوصی مستقر در بغداد.
ب) شرکتهای هواپیمایی خارجی
فرودگاه بغداد مقصد پروازی دهها شرکت هواپیمایی بینالمللی است. مهمترین آنها عبارتند از:
-
خاورمیانه: ترکیش ایرلاینز (بیشترین تعداد پرواز خارجی)، امارات، اتحاد، قطر ایرویز، رویال جردنین، کویت ایرویز، گلف ایر، میدل ایست ایرلاینز (Lebanon)، ماخان ایر (Iran)
-
اروپا: لوفتهانزا، آستین ایرلاینز (اتریش)، پگاسوس ایرلاینز (ترکیه)
-
آسیا: هواپیمایی جنوبی چین (China Southern Airlines)
-
منطقه: هواپیمایی آسمان، هواپیمایی قشم، هواپیمایی ایران ایر، هواپیمایی عربستان (Saudia)
۵. آمار ترافیک و رکوردهای عملیاتی
فرودگاه بینالمللی بغداد در سال ۲۰۲۴ به رکورد بیسابقه ۷ میلیون مسافر دست یافت که نسبت به سال ۲۰۲۳ حدود ۱۵ درصد رشد داشته است. همچنین در این سال، ۶۲,۰۰۰ نشست و برخاست هواپیما (شامل پروازهای مسافری، باری و دولتی) ثبت شده است. ماه اکتبر ۲۰۲۴ (همزمان با اوج سفرهای اربعین) با ۸۵۰,۰۰۰ مسافر و ۷,۲۰۰ پرواز، پرمسافرتترین ماه تاریخ این فرودگاه بود.
پیشبینی میشود با تکمیل ترمینال C در سال ۲۰۲۹، ظرفیت سالانه فرودگاه به ۱۵ میلیون مسافر افزایش یابد.
۶. وضعیت امنیتی و پروتکلهای ویژه
به دلیل موقعیت حساس فرودگاه در همجواری منطقه سبز و سابقه حملات تروریستی در سالهای گذشته، سطح امنیتی فرودگاه بغداد در مقایسه با سایر فرودگاههای عراق بسیار بالاتر است. نیروهای امنیتی مستقر در فرودگاه شامل:
-
نیروی حفاظت از فرودگاه (Airport Protection Force – APF): وابسته به وزارت کشور عراق
-
نیروهای الحشد الشعبی (در نقاط کنترل خارجی)
-
کماندوهای ضدتروریسم (CTS) برای مقابله با تهدیدات احتمالی
-
نیروهای امنیتی سفارت آمریکا در بخشهای خاص فرودگاه
ورود به ترمینالهای فرودگاه مستلزم عبور از سه حلقه بازرسی امنیتی (ورودی اصلی فرودگاه، ورودی تالارها، و ورودی گیتهای پرواز) است.
