بازگشت به سرزمینی که هنوز امن نیست؛ پناهندگان سوری در عراق و آیندهای مبهم
مطالعات عراق
در حالی که سالها از آوارگی میلیونها سوری میگذرد، بسیاری از آنان همچنان در سرزمینهای همسایه به سر میبرند و چشم به راه روزیاند که بتوانند به خانههای خود بازگردند. اما تازهترین نظرسنجی کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان در عراق، تصویری تلخ و واقعگرایانه از این آرزوی دیرینه ترسیم میکند.
بر اساس این نظرسنجی که در دسامبر سال ۲۰۲۵ انجام شده، تنها دو درصد از پناهندگان سوری مقیم عراق اعلام کردهاند که قصد دارند طی دوازده ماه آینده به کشور خود بازگردند. این رقم در مقایسه با چهار درصدی که در نظرسنجی مشابه در ژوئن همان سال ثبت شده بود، کاهشی محسوس را نشان میدهد. به بیان روشنتر، هر چه زمان میگذرد، نه تنها امید به بازگشت فوری کمرنگتر میشود، بلکه شکاف میان آرزو و واقعیت نیز عمیقتر میگردد.
با این حال، اگر افق زمانی را گستردهتر بنگریم، تصویر کمی امیدوارکنندهتر میشود. بیش از نیمی از پاسخدهندگان (۵۰ درصد) ابراز داشتهاند که در صورت فراهم شدن شرایط، طی پنج سال آینده به سوریه بازخواهند گشت. این آمار نشان میدهد که دل کندن از سرزمین مادری برای این افراد هرگز معنای نهایی خود را نیافته است؛ اما بازگشت، مشروط به تحقق مجموعهای از شرایط سخت و گاه دستنیافتنی است.
اما چه عواملی این بازگشت را به تأخیر انداخته است؟ نظرسنجی به خوبی نشان میدهد که ترس از ناامنی، همچنان سدی مستحکم در برابر بازگشت پناهندگان است. شصت و شش درصد از کسانی که قصد بازگشت ندارند، نگرانیهای امنیتی را دلیل اصلی خود عنوان کردهاند. در کنار آن، مشکلات اقتصادی و نبود شغل (۵۵ درصد)، تخریب یا نبود مسکن (۳۶ درصد) و نبود خدمات اولیه در مناطق بازگشت (۱۶ درصد) از دیگر موانع جدی به شمار میروند.
این در حالی است که بیش از نیمی از پناهندگان سوری در عراق، دستکم یک عضو شاغل در خانواده دارند و تا حدودی در جامعه میزبان ادغام شدهاند. اما این ادغام، اغلب در قالب مشاغل غیررسمی، ناپایدار و بدون پوشش حمایتی شکل گرفته است؛ نوعی زندگی بر لبه تیغ که هر لحظه ممکن است فرو بریزد.
نکته قابل تأمل دیگر، نگرش مردد و محتاطانه پناهندگان نسبت به امنیت سوریه است. پنجاه و نه درصد از پاسخدهندگان، وضعیت امنیتی را نه امن و نه ناامن توصیف کردهاند و در موضعی محتاطانه قرار گرفتهاند. بیست و نه درصد بازگشت را «نسبتاً ناامن» و تنها دوازده درصد آن را «نسبتاً امن» ارزیابی کردهاند. هیچیک از پناهندگان، بازگشت به سوریه را «کاملاً امن» ندانستهاند. این آمار، گویای واقعیتی تلخ است: سرزمینی که روزی خانه این مردم بود، هنوز برایشان جای امنی به نظر نمیرسد.
با این همه، عراق همچنان میزبان حدود ۳۵۰ هزار پناهنده و پناهجو است که هشتاد و هشت درصد آنان را سوریها تشکیل میدهند. هشتاد و یک درصد از این جمعیت در اقلیم کردستان ساکن هستند و بیست و شش درصد دیگر در نه اردوگاه پناهندگان در سراسر کشور زندگی میکنند. این اعداد و ارقام، نه تنها بیانگر حجم بالای فشار بر عراق به عنوان کشور میزبان است، بلکه نشاندهنده عمق فاجعهای انسانی است که همچنان پس از سالها، پایانی برای آن متصور نیست.
بازگشت داوطلبانه، آن هم با حفظ کرامت انسانی، همچنان دور از دسترس به نظر میرسد. تا زمانی که امنیت، مسکن، شغل و خدمات اولیه در سوریه به سطح قابل قبولی نرسد، بسیاری از این خانوادهها ترجیح خواهند داد در سرزمینی بیگانه، اما امنتر، به زندگی خود ادامه دهند؛ با امید به روزی که سرانجام بتوانند به وطن بازگردند؛ بازگشتی که نه بر پایه ناچاری، که بر اساس انتخاب و اطمینان باشد.
