فرات پس از دههها محاصره آبی ترکیه طغیان کرد
علاء اللامی
سیلهای ویرانگر به طور ناگهانی به شهرها و روستاهای بالادست حوضه فرات بازگشتند و موج سیل هماکنون به سمت مرزهای شمال غربی عراق در حرکت است. این صحنه، پرونده آب را به عنوان یک مسئله وجودی مرتبط با آینده عراق و سوریه، سیاستهای آبی ترکیه و تغییرات اقلیمی که منطقه را با شدت فزایندهای تحت تأثیر قرار داده، بازگردانده است.
چرا سیلهای فرات اکنون بازگشتهاند؟
دلایل بازگشت سیلهای فرات با این عظمت، پس از ۳۶ سال کمآبی (بیشتر شبیه محاصره آبی توسط ترکیه) متعدد اما در ذات خود موقتی هستند. ورودی آب از ترکیه در ماههای ابتدایی سال جاری به سطح خطرناک ۲۰۰ متر مکعب در ثانیه رسیده است. پروتکل ۱۹۸۷ ترکیه-سوریه بر عبور ۵۰۰ متر مکعب در ثانیه به سوریه تأکید داشته است. سهم عراق از این مقدار ۵۸ درصد و سهم سوریه ۴۲ درصد است. اما این میزان کمتر از حقی است که عراق بر اساس طول رودخانه در خاک خود و به عنوان کشور پاییندست (با توجه به تأثیرپذیری از سدهای بالا دست و آلودگی) سزاوار آن است.
بارشها و برفها و باز شدن دریچههای سدها
دلایل سیلهای کنونی را میتوان در بارشهای سنگین در آناتولی و حوضه بالادست فرات در سوریه، همراه با ذوب شدن برفهای وسیع در کوههای ترکیه جستجو کرد. مقامات ترکیه بدون هماهنگی قبلی با سوریه و عراق، دریچههای اضطراری سدها را برای کاهش فشار آب و جلوگیری از ریزش آنها باز کردند. این اقدام ابعاد فاجعه در خاک سوریه را دوچندان کرد. سپس مقامات سوریه در هماهنگی مستقیم با عراق، سه دریچه از سد الفرات (سد الطبقه) را باز کردند و آب عبوری به سمت جنوب به ۸۰۰ متر مکعب در ثانیه افزایش یافت.
اقدامات اضطراری ناقص در عراق و سوریه
نهادهای آبی عراق وارد حالت آمادهباش شده و برای مهار موج سیل و پر کردن دریاچهها و مخازن سدهای عراقی بر روی فرات آمادهسازیهایی انجام دادهاند، اما این اقدامات بخشی از راهحل ریشهای برای بحران آب (که بیش از چهار دهه ادامه دارد) نیست. این رویکرد همچنان شبیه مدیریت بحران با منطق «بگذار فاجعه رخ دهد، سپس پیامدهای آن را مدیریت کنیم» است؛ رویکردی که از زمان اشغال آمریکا در سال ۲۰۰۳ بر نهادهای حاکم حاکم بوده است.
اختلال اقلیمی فاجعه است، نه نعمت
این باور که موج سیل ناگهانی پایان خوشی برای فصلهای خشکسالی و کمآبی خواهد بود، باوری نادرست و خطرناک است. تغییرات اقلیمی باعث شده است سطح آب در فرات بیش از هر زمان دیگری نوسان داشته باشد. نوسان اقلیمی و هیدرولوژیکی به معنای ورود به فردوس آبی دائمی نیست، بلکه شبیه ورود به میدان مین است.
خطر دریاچههای مصنوعی و سدهای ترکیه
دریاچههای مصنوعی و سدهای ترکیه بیش از ۱۸۰ میلیارد متر مکعب آب را در خود نگه داشتهاند. بیشترین سهم این آب در شبکه سدهای بزرگ پروژه جنوب شرق آناتولی (GAP) متمرکز است. از جمله این سدها: سد آتاتورک بر روی فرات (حدود ۴۹ میلیارد متر مکعب)، سد الیسو بر روی دجله (حدود ۱۰.۵ میلیارد متر مکعب) و سد کیبان بر روی فرات (حدود ۳۰ میلیارد متر مکعب). در مقابل، حجم عملیاتی امن بزرگترین سد عراق (سد موصل) از ۹ میلیارد متر مکعب تجاوز نمیکند و در حال حاضر فقط نیمی از آن را در خود دارد.
ترکیه و حقوق بینالملل مجاری آبی
سیاستهای استیلاگرانه ترکیه که به دجله و فرات به عنوان «رودخانههای ملی فرامرزی» مینگرد، با اصول حقوق بینالملل (به ویژه کنوانسیون ۱۹۹۷ سازمان ملل و کنوانسیون هلسینکی) در تضاد است. ترکیه تاکنون از پذیرش کامل این قواعد و امضای این کنوانسیونها خودداری کرده است. بنابراین، ضرورت دارد این پرونده بینالمللی شود تا مقامات ترکیه به حقوق کشورهای پاییندست (سوریه و عراق) اذعان کنند.
دلالتهای موج سیل کنونی
این موج سیل نشان داد که ترکیه در همه شرایط قادر به باجخواهی آبی از کشورهای پاییندست نیست و خود در شرایط خاص قادر به مهار آبها نیست. همچنین، نشان دهنده ورود کل منطقه هلال حاصلخیز به وضعیت اختلال اقلیمی و نوسان هیدرولوژیکی است. راهحل ریشهای کمبود آب، پرداخت رشوه یا مبادله آب با نفت عراق نیست، بلکه بینالمللی کردن پرونده و توسل به حقوق بینالملل است. همچنین، راهاندازی یک فرآیند علمی گسترده برای مدیریت آب در عراق ضروری است.
پروژههای معوق عراق که باید احیا شوند
احیای پروژههای آبی متوقف شده عراق (به ویژه سد بخمه با ظرفیت ۱۷ میلیارد متر مکعب) و از سرگیری کار بر روی پروژه شیرینسازی آب دریاچه «الثرثار» (با ظرفیت ۸۵ میلیارد متر مکعب) و اجرای پروژه سدی بر روی شط العرب ضروری است.
مشارکت مردم و نخبگان در دفاع از دجله و فرات
پرونده آب نباید در انحصار نهادهای رسمی باقی بماند. مشارکت مردم و نخبگان آگاه و متخصص در حوزه آب و کشاورزی برای مقابله با زیادهخواهی ترکیه ضروری است.
آیا عراق حرکت خواهد کرد؟
هنگامی که موج سیل به مناطق فرات عراق برسد، ممکن است شرایط تغییر کند و دولت را به اقدام قاطعتر و مفیدتر وادارد. این اقدامات باید از این موج سیل برای تقویت ذخایر آبی عراق استفاده کنند، نه اینکه صرفاً به مدیریت پیامدهای فوری آن بسنده کنند. همچنین باید درمان ریشهای مشکل از طریق بینالمللی کردن پرونده آب و تهدید به تحریم تجاری آغاز شود.
