مقتدی صدر و انحلال «لواء الیوم الموعود»؛ گامی راهبردی در سایه پایان اشغال
در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، همزمان با اعلام رسمی پایان مأموریت ائتلاف بین‌المللی در عراق و خروج آخرین نیروهای آمریکایی، مقتدی صدر، رهبر جریان صدر، در بیانیه‌ای پنج‌بندی که در شبکه اجتماعی ایکس منتشر شد، از انحلال فوری «لواء الیوم الموعود» (تیپ روز موعود) و تبدیل «جیش الامام» به مؤسسه «انصار الامام المهدی» خبر داد . این تصمیم، که در روز «سیادت ملی» عراق اتخاذ شد، نقطه عطفی در تحولات سیاسی و امنیتی این کشور به شمار می‌رود و بازتاب گسترده‌ای در محافل سیاسی و رسانه‌ای داشت.
زمینه تاریخی: از جیش المهدی تا لواء الیوم الموعود
برای درک اهمیت این تصمیم، باید به ریشه‌های شکل‌گیری این گروه‌ها بازگشت. مقتدی صدر در سال ۲۰۰۳ «جیش المهدی» را برای مقاومت مسلحانه در برابر اشغالگری آمریکا تأسیس کرد. این گروه در سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۸ نبردهای سنگینی را علیه نیروهای آمریکایی در نجف، کوفه و بغداد رهبری کرد. در سال ۲۰۰۸، صدر جیش المهدی را منحل و «لواء الیوم الموعود» را به عنوان یک گروه مسلح کوچک‌تر برای ادامه مقاومت در برابر نیروهای آمریکایی تأسیس کرد .
بر اساس گزارش‌ها، مقامات نظامی آمریکا در آن زمان، لواء الیوم الموعود را در فهرست «گروه‌های ویژه» شیعی قرار داده بودند و ژنرال ریموند اودیرنو، فرمانده وقت نیروهای آمریکایی، در سال ۲۰۱۰ اعلام کرد که ایران از این گروه، کتائب حزب‌الله و عصائب اهل الحق در حملات علیه پایگاه‌های آمریکایی حمایت می‌کند .
تحلیل ابعاد پنج‌گانه بیانیه صدر
بیانیه صدر پنج محور اصلی داشت که هر یک از آن‌ها ابعاد مهمی از راهبرد جدید او را نشان می‌دهد:
نخست، انحلال ساختارهای نظامی. صدر دستور داد «لواء الیوم الموعود فوراً منحل شود» و «جیش الامام به مؤسسه انصار الامام المهدی تبدیل یابد» . این اقدام، گام تکمیلی تصمیمی است که پیش‌تر در ماه مه ۲۰۲۶ با جداسازی کامل «سرایا السلام» از جریان صدر و ادغام آن در نهادهای دولتی آغاز شده بود . صدر در آن زمان اعلام کرده بود که جدایی «کامل و مطلق» است و نیروهای این گروه باید در نهادهای دولتی ادغام شوند .
دوم، مطالبه غرامت از آمریکا. صدر از ارتش آمریکا خواست «غرامت تمام خسارت‌هایی که در نتیجه اشغال خاک عراق وارد شده است» را بپردازد و از همه عراقی‌ها خواست در این زمینه «شکایت‌های قانونی» ثبت کنند . این مطالبه، که در چارچوب گفتمان «پایان اشغال» قرار می‌گیرد، نشان‌دهنده تمایل صدر به تبدیل مقاومت مسلحانه به مقاومت حقوقی و سیاسی است.
سوم، هشدار به آمریکا و همسایگان. صدر به واشنگتن و کشورهای همسایه درباره «مداخله در امور داخلی عراق» هشدار داد و گفت چنین اقدامی می‌تواند به «قطع روابط و اقدام متقابل—به‌ویژه در مسائل سیاسی و اعتقادی—و کشاندن عراق به درگیری‌های منطقه‌ای منجر شود» . او همچنین از آمریکا خواست «روابط دیپلماتیک متقابل» داشته باشد و «با عراق، دولت و ملتش از موضع برتری‌جویی برخورد نکند».
چهارم، انحصار سلاح در دست دولت. صدر تأکید کرد که «پایان اشغال» مستلزم «تثبیت همه سلاح‌ها تحت کنترل دولت از طریق برنامه‌ای علنی، سنجیده و دارای نتایج واقعی و ملموس و مورد رضایت مردم و مرجعیت» است . این موضع صدر، همسو با سیاست علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، است که بارها بر «انحصار سلاح در دست دولت» تأکید کرده است.
پنجم، کناره‌گیری رهبران سیاسی و تقویت نیروهای امنیتی. صدر از «رهبران سیاسی خواست فوراً از فعالیت سیاسی کناره‌گیری کنند و زمینه را برای چهره‌های جدید فراهم سازند تا فساد ریشه‌کن شود و اصلاحات پیش برود» . او همچنین بر «تقویت و فعال‌سازی همه شاخه‌های نیروهای امنیتی، به‌ویژه گارد مرزی» تأکید کرد.
هشدار به آمریکا: «ما همان‌طور که در برابر اشغال ایستادیم، در برابر هر اشغالگری می‌ایستیم»
چند روز پس از بیانیه انحلال، صدر پیام هشدارآمیز دیگری خطاب به آمریکا منتشر کرد. او در این پیام گفت: «ما همان‌طور که در گذشته در برابر اشغالگری شما ایستادیم، در برابر هر نیرویی که کشورمان را اشغال کند با قاطعیت مقاومت خواهیم کرد و استقلال کشور بالاتر از هر چیزی است» .
صدر خطاب به آمریکایی‌ها گفت: «اگر می‌خواهید ورق را برگردانید، بیایید این کار را با عدالت و انصاف، بدون تکبر یا تحقیر انجام دهیم» . او تأکید کرد: «عراقی‌ها می‌خواهند ملتی آزاد و مستقل و فارغ از هرگونه دخالت خارجی، چه از سمت شرق و چه غرب باشند» .
صدر همچنین از واشنگتن خواست «با اتخاذ موضعی میانه‌رو در قبال همه طرف‌ها، بدون جانبداری از متحد مورد علاقه‌اش یعنی رژیم صهیونیستی، وجهه خود را در نظر مظلومان بهبود بخشد» و گفت: «یک قدرت بزرگ باید حامی صلح باشد، نه محرک درگیری و جنگ».
پیامدها و واکنش‌ها
۱. تقویت موضع الزیدی در پرونده انحصار سلاح. انحلال لواء الیوم الموعود و موضع صدر در حمایت از انحصار سلاح در دست دولت، موضع نخست‌وزیر عراق را در برابر گروه‌های مسلحی که از تحویل سلاح خودداری می‌کنند، تقویت می‌کند. تاکنون سه گروه مسلح—سرایا السلام (وابسته به صدر)، عصائب اهل الحق و کتائب امام علی—سلاح‌های سنگین خود را تحویل داده و اعلام انحلال کرده‌اند، در حالی که پنج گروه دیگر از جمله کتائب حزب‌الله، حرکت النجباء و اصحاب الکهف همچنان از تحویل سلاح خودداری می‌کنند .
۲. پیام به گروه‌های مقاوم. تصمیم صدر، فشار سیاسی و اخلاقی بر گروه‌هایی است که همچنان بر حفظ سلاح خود اصرار دارند. در همین چارچوب، فصیل «اصحاب الکهف» در واکنش به بیانیه صدر اعلام کرد که «انحصار سلاح، توهمی است که ضعیفان و ذلیلان در خواب می‌بینند» و تهدید کرد که «هر دستی که به سلاح ما دراز شود، قطع خواهد شد».
۳. بازتاب در سطح منطقه‌ای. هشدار صدر به کشورهای همسایه درباره مداخله در امور عراق و تأکید بر «استقلال کامل از شرق و غرب»، پیامی به ایران و آمریکا و دیگر بازیگران منطقه‌ای است که عراق پس از خروج نیروهای آمریکایی، به دنبال تعریف هویت مستقل خود در معادلات منطقه‌ای است.
جمع‌بندی: از مقاومت مسلحانه به مقاومت سیاسی
انحلال «لواء الیوم الموعود» و تبدیل «جیش الامام» به یک مؤسسه مدنی، نشان‌دهنده تحولی راهبردی در جریان صدر است: گذار از مقاومت مسلحانه به مقاومت سیاسی و حقوقی. صدر با این اقدام، نه تنها به خواسته دولت عراق برای انحصار سلاح پاسخ مثبت داده، بلکه با مطالبه غرامت از آمریکا و هشدار به واشنگتن درباره مداخله، نقش جدیدی برای خود به عنوان یک بازیگر سیاسی مدنی تعریف کرده است.
با این حال، موفقیت این راهبرد به دو عامل بستگی دارد: نخست، توانایی صدر در حفظ انسجام و پایبندی اعضای سابق گروه‌های مسلح به رهبری سیاسی او؛ و دوم، تحقق وعده‌های دولت عراق در زمینه ادغام نیروها، پرداخت حقوق و ایجاد فرصت‌های شغلی برای کسانی که سلاح خود را زمین می‌گذارند. اگر این شرایط فراهم نشود، خطر بازگشت به چرخه خشونت و شکل‌گیری گروه‌های مسلح جدید، به‌ویژه در میان نیروهای سرخورده، وجود خواهد داشت.
