مرکز مطالعات چتمهاوس لندن: چالشهای پیش روی تلاشهای عراق برای یافتن مسیرهای صادراتی جایگزین برای تنگه هرمز
حامد احمد
گزارشی از مؤسسه مطالعاتی چتمهاوس در لندن به بررسی بحران تنگه هرمز و پیامدهای آن بر بازآرایی مسیرهای تجارت و صادرات نفت در خاورمیانه پرداخته است. در این گزارش آمده است که عراق در تلاش است مسیرهای جایگزینی برای صادرات نفت خود ایجاد کند؛ از جمله گسترش صادرات از طریق بندر جیهان ترکیه، احیای طرح خط لوله عراق به بندر عقبه اردن و ایجاد خط لولهای جدید از عراق از طریق سوریه به بندر بانیاس در دریای مدیترانه. با این حال، مشکلات امنیتی، ادامه تنشهای منطقهای، حمله به زیرساختهای انرژی، فساد، ضعف نهادهای دولتی، اختلافات سیاسی و حضور گروههای مسلح، اجرای این طرحها را با دشواری روبهرو کرده است.
این گزارش معتقد است جنگ ایران و اختلالات ایجادشده در کشتیرانی از طریق تنگه هرمز، آسیبپذیری مسیرهای فعلی تجارت و انرژی را آشکار کرده و در عین حال بر توازن سنتی قدرت در خاورمیانه تأثیر گذاشته است. عراق، سوریه و لبنان نیز در این شرایط میکوشند از موقعیت جغرافیایی خود میان اروپا و کشورهای خلیج فارس برای توسعه ارتباطات اقتصادی استفاده کنند. این تلاش شامل خطوط لوله نفت و گاز، جادهها، راهآهن و حتی شبکههای ارتباطی دیجیتال میشود.
پیش از آغاز جنگ، عراق روزانه حدود ۳.۳ میلیون بشکه نفت از میادین جنوبی خود صادر میکرد. اما در هفته دوم ماه مارس صادرات نفت جنوب بهشدت کاهش یافت. صادرات از اواسط آوریل بهتدریج بهبود پیدا کرد و در ماه اوت به حدود ۲.۳ میلیون بشکه در روز رسید. ارائه تخفیف به خریداران و، بنا بر گزارشها، اجازه ایران به نفتکشهای عراقی برای عبور از تنگه هرمز در این روند مؤثر بوده است.
خط لوله عراق ـ سوریه
یکی از مهمترین طرحهای مورد بررسی، ایجاد مسیر جدیدی برای انتقال نفت عراق به دریای مدیترانه از طریق سوریه است. بغداد همچنین در حال بررسی افزایش صادرات از طریق بندر جیهان ترکیه است؛ بندری که هماکنون نیز بخشی از نفت عراق از طریق آن صادر میشود. در کنار آن، احیای طرح قدیمی خط لوله عراق به بندر عقبه اردن در دریای سرخ نیز مطرح شده است.
طرح جدید عراق و سوریه قرار است نفت خام عراق را به سمت غرب منتقل کند و وابستگی بغداد به صادرات از مسیر تنگه هرمز را کاهش دهد. این پروژه گاه احیای خط لوله تاریخی کرکوک ـ بانیاس توصیف میشود، اما طرح جدید در واقع نیازمند ایجاد زیرساختهای تازه است.
بر اساس این طرح، شبکهای گسترده ایجاد خواهد شد که میادین نفتی شمال و جنوب عراق را به محور اصلی انتقال در شهر حدیثه در غرب عراق متصل میکند. از حدیثه، نفت از طریق سوریه به بندر بانیاس در ساحل مدیترانه و همچنین به سمت ترکیه منتقل خواهد شد.
هزینه این پروژه حدود ۱۵ میلیارد دلار برآورد شده و اجرای آن ممکن است حدود چهار سال زمان ببرد. گزارش میگوید دولت دونالد ترامپ از این پروژه در چارچوب راهبردی برای کاهش نفوذ منطقهای ایران و ایجاد مسیرهای جایگزین برای تنگه هرمز حمایت میکند.
ظرفیت اولیه پیشنهادی این شبکه حدود ۲ میلیون بشکه در روز است و در صورت اجرا میتواند بخش قابلتوجهی از صادرات نفت عراق را از مسیر هرمز منحرف کند. با این حال، این پروژه به معنای از بین رفتن اهمیت تنگه هرمز نیست؛ زیرا بخش عمده نفت عراق به بازارهای آسیایی، بهویژه چین و هند، صادر میشود و انتقال آن از طریق خلیج فارس نسبت به مسیر مدیترانه سریعتر است.
مسیرهای جدید میان شرق و غرب
لبنان و سوریه نیز در حال بررسی امکان بازفعالسازی خطوط راهآهن هستند؛ خطوطی که در آینده میتوانند ساحل لبنان را از طریق سوریه به عراق، ترکیه و کشورهای خلیج فارس متصل کنند.
تلاش برای ایجاد ارتباطات جدید تنها به زیرساختهای سنتی محدود نیست. برنامههایی برای ایجاد شبکههای جدید فیبر نوری از مسیر عراق و سوریه نیز مطرح شده است تا کشورهای خلیج فارس بتوانند بخشی از حجم عظیم دادههای ارتباطی خود را که اکنون از طریق کابلهای زیردریایی منتقل میشود، از مسیرهای زمینی عبور دهند.
امنیت زیرساختهای انرژی
با وجود این طرحها، گزارش تأکید میکند که میان اهداف اعلامشده و امکان اجرای عملی آنها فاصله قابلتوجهی وجود دارد. عراق، سوریه و لبنان در شرایطی به دنبال اجرای پروژههای بزرگ زیرساختی هستند که با بحرانهای امنیتی و مداخلات خارجی روبهرو هستند.
در این میان، ایران همچنان از طریق شبکههای سیاسی و نظامی خود در منطقه نفوذ قابلتوجهی دارد و برخی گروههای مسلح در عراق و لبنان در مقاطع مختلف توانایی خود برای تهدید زیرساختهای حیاتی را نشان دادهاند.
در عراق، میدان گازی خور مور بارها هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گرفته که به گروههای مسلح نسبت داده شده است. همچنین اخیراً حملاتی که از خاک عراق انجام شد، موجب توقف موقت فعالیت خط لوله شرق ـ غرب عربستان سعودی شد؛ خطی که خود برای کاهش وابستگی عربستان به تنگه هرمز طراحی شده است.
در شرق سوریه نیز، جایی که قرار است مسیر جدید انتقال انرژی عراق از آن عبور کند، گروههای مسلح، از جمله داعش، به چاههای نفت و کامیونهای حمل نفت خام حمله کردهاند.
موانع داخلی
گزارش، فساد گسترده را یکی دیگر از موانع اصلی در برابر این پروژهها میداند. عراق، لبنان و سوریه در شاخص ادراک فساد سازمان شفافیت بینالملل در رتبههای پایینی قرار دارند.
به نوشته گزارش، در نظامهای سیاسیای که قراردادهای دولتی میتوانند به ابزاری برای توزیع منافع تبدیل شوند، پروژههای بزرگ زیرساختی ممکن است به فرصتهایی برای کسب منافع مالی از قراردادها تبدیل شوند؛ موضوعی که میتواند به قیمت کاهش کارآمدی اجرای پروژه تمام شود.
پروژههای بزرگ به نهادهایی نیاز دارند که بتوانند برای سالهای طولانی تصمیمها را هماهنگ کنند، قراردادها را اجرا کنند، از داراییها حفاظت کنند و منافع مختلف را حول یک پروژه ملی هماهنگ سازند.
اما در عراق، قدرت همچنان میان جریانهای سیاسی متعدد، نهادهای رقیب و گروههای مسلح توزیع شده است. این وضعیت توان دولت برای تضمین امنیت پروژهها و تأمین مالی آنها را محدود میکند و به بازیگران مختلف امکان میدهد اجرای طرحها را متوقف کنند یا در پی منافع خود باشند.
در نتیجه، از نگاه گزارش، میان ابعاد بلندپروازانه طرحهای عراق برای متنوعسازی مسیرهای صادراتی و ظرفیت واقعی کشور برای اجرای آنها شکاف قابلتوجهی وجود دارد.
