هور هویزه عراقی در تیررس آتش؛ رسانه ایرانی از نابودی آن هشدار میدهد
هور هویزه (معروف به هور العظیم در سمت ایرانی)، یکی از مهمترین و وسیعترین تالابهای مرزی میان ایران و عراق، این روزها در آستانه فاجعهای زیستمحیطی قرار دارد. با آغاز فصل گرما، بخش عراقی این تالاب به کانونی عظیم برای آتشسوزیهای گسترده تبدیل میشود. رسانههای ایرانی با انتشار گزارشهایی هشداردهنده، نسبت به خطر نابودی کامل این میراث طبیعی مشترک هشدار دادهاند.
ابعاد فاجعه؛ آتشسوزیهایی که محیط زیست و زندگی مردم را تهدید میکند
بر اساس گزارش خبرگزاری ایرانی «ایلنا»، خشکسالی پیوسته و کاهش شدید سهمیههای آبی، تالاب هور هویزه را به منطقهای مستعد آتشسوزی تبدیل کرده است. این تالاب که روزگاری مامن امن پرندگان مهاجر و گونههای نادر جانوری و گیاهی بود، اکنون هر سال با فرارسیدن تابستان، طعمه حریق میشود. آمارها نشان میدهد در سال گذشته میلادی، آتشسوزیها حدود ۲۲ هزار هکتار از پوشش گیاهی و نیزارهای بخش عراقی را در کام خود فرو بردند.
اما خسارات این حریق محدود به تخریب پوشش گیاهی و از بین رفتن تنوع زیستی نمیشود. ستونهای عظیم دود که از این آتشسوزیها به هوا برمیخیزد، استان خوزستان در ایران را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. سال گذشته، این دود غلیظ چنان فضا را آلوده کرد که منجر به تعطیلی گسترده مدارس و برخی ادارات دولتی در شهرهای همجوار شد. ساکنان محلی نیز از مشکلات تنفسی و بیماریهای چشمی ناشی از استنشاق این دود شکایت داشتهاند.
علت فاجعه از منظر رسانه ایرانی: مسئولیت انسانی، نه «خودسوزی»
رسانههای ایرانی بر این باورند که تکرار اصطلاح «خودسوزی» برای توصیف این حادثه، صرفاً فرار از مسئولیت انسانی است. کارشناسان محیط زیست تأکید میکنند که تالابها سیستمهای زندهای هستند که حیات آنها وابسته به جریان دائمی آب است. هور هویزه نیز از این قاعده مستثنی نیست. آنچه امروز شاهد آن هستیم، نتیجه مستقیم قطع شدن مسیرهای تغذیه آبی این تالاب به دلیل احداث پروژههای بزرگ مهندسی و سدسازی در بالادست است. به عبارت دیگر، این تالاب «خودسوز» نشده، بلکه با محروم شدن از حقابه خود، در برابر گرمای سوزان تابستان بیدفاع رها شده است.
این رسانهها همچنین خاطرنشان میکنند که هور هویزه یک «ارث مشترک» فرامرزی است و بر اساس کنوانسیونهای بینالمللی مانند «کنوانسیون رامسار» (کنوانسیون تالابهای با اهمیت بینالمللی)، حفظ آن مسئولیتی مشترک است. بر اساس اصل «جلوگیری از آسیب فرامرزی» در حقوق بینالملل محیط زیست، هر کشوری موظف است از اقداماتی که به محیط زیست کشور همسایه آسیب میزند، خودداری کند. بر همین اساس، این گزارشها اشاره میکنند که طرف عراقی ممکن است از نظر حقوقی در قبال خسارتهای ناشی از این آتشسوزیهای مکرر مسئول شناخته شود، مگر اینکه راهکاری دائمی برای تأمین جریان آب ارائه دهد.
روایت عراقی ها: ایران مقصر اصلی خشکی هور هویزه است
اما کارشناسان و مقامات عراقی در حوزه آب، روایت دیگری از این بحران ارائه میدهند. از منظر بغداد، ریشه بحران خشکی و آتشسوزی در هور هویزه را باید در اقدامات یکجانبه ایران جستجو کرد.
نکته محوری این روایت، مربوط به «رودخانه کرخه» است. این رودخانه که از سرزمینهای ایران سرچشمه میگیرد، به طور تاریخی تأمینکننده بیش از ۷۰ درصد آب مورد نیاز هور هویزه بوده و شریان اصلی حیات این تالاب محسوب میشده است. مقامات عراقی تأکید میکنند که ایران با احداث سدهای بزرگ متعدد (از جمله سدهای «کرخه»، «گتوند» و دیگر پروژههای انحراف آب) و تغییر مسیر این رودخانه و همچنین مسیلها و درههای فصلی که به تالاب منتهی میشدند، عملاً جریان تغذیه هور هویزه را قطع کرده است.
از این رو، عراق معتقد است که حل بحران خشکی و توقف آتشسوزیهای فاجعهبار، نیازمند یک تعهد متقابل و عملی از سوی ایران است. بغداد بارها خواستار بازگشت جریان حقابه هور هویزه از طریق رهاسازی آب از سدهای کرخه شده است. عراقیها تأکید میکنند که ایران به جای سرزنش کردن «مکانیسمهای مدیریتی عراق»، باید مسئولیت تاریخی و قانونی خود را در قبال این تالاب مشترک بپذیرد. به گفته کارشناسان عراقی، بغداد خود با کمبود شدید آب در رودخانههای دجله و فرات به دلیل ساخت سدهای بالادستی در ترکیه دست و پنجه نرم میکند و توانایی جبران کمبود ناشی از خشکاندن شریانهای آبی از سوی ایران را ندارد.
چشم انداز آینده
اگرچه طرفین بر سر مسئولیت مشترک حفظ این تالاب و نیاز به همکاری توافق دارند، اما اختلافات عمیقی بر سر شناسایی مقصر اصلی و مسیر حل بحران وجود دارد. ادامه وضع موجود نه تنها به معنای نابودی کامل یکی از غنیترین اکوسیستمهای آبی منطقه است، بلکه پیامدهای مخرب سیاسی، اجتماعی و بهداشتی برای ساکنان دو سوی مرز به همراه خواهد داشت. تنها از طریق مذاکرات فنی و حقوقی فراگیر، با در نظر گرفتن حقابه این تالاب به عنوان یک موجودیت زنده و مستقل از مرزهای سیاسی، میتوان به آینده هور هویزه امیدوار بود. در غیر این صورت، هر تابستان شاهد تکرار همان صحنههای دلخراش آتش و دود خواهیم بود.
