خوانش ترکها از عراق جدید: آنکارا «عراق جدید» را زیر نظر دارد و نزدیکی دو کشور در بوته آزمایش است
پایگاه ترکی «پولیتیکس تودی» در گزارشی تحلیلی به بررسی روند نزدیکی میان آنکارا و بغداد و چالشهای پیش روی آن پرداخته است. بر اساس این گزارش، استمرار نزدیکی میان ترکیه و عراق نه تنها به اراده راهبردی آنکارا، بلکه به توانایی عراق در مدیریت توازنهای داخلی و خارجی خود نیز بستگی دارد. فرآیندی که ممکن است به بازآرایی نظام منطقهای کمک کند.
این گزارش به پایان بحران سیاسی پیش از تشکیل دولت علی الزیدی اشاره کرده و میگوید که سیاست در عراق به نظر میرسد در حال کار است، اما توازنی که نظام را حفظ میکند، شکنندهتر شده است. عوامل این شکنندگی عبارتند از: تفرقه در درون فضای سیاسی شیعه، رقابت میان حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان، ظهور شبکههای عملگراتر در میان نیروهای سیاسی سنی و انشعابات داخلی در درون گروههای مسلح نزدیک به ایران.
اگرچه نمیتوان ادعا کرد نظام موجود فروپاشیده است، اما توازن سیاسی که ساختار آن بر آن استوار بود، دیگر منعکسکننده «عراق قدیم» نیست. تحلیلها نشان میدهد که ائتلافها انعطافپذیرتر شدهاند، صحنه سیاسی تجزیهشدهتر و بازیگران با عملگرایی بیشتری رفتار میکنند. نظام همچنان ادامه دارد، اما الگوریتم سیاسی حافظ آن در حال تغییر مداوم است و توانایی تصمیمگیری شکنندهتر شده است. مسئله در عراق دیگر محدود به تشکیل دولت نیست، بلکه به ساختن دولتی کارآمد که قادر به تصمیمگیری و اعمال حاکمیت باشد، مربوط میشود.
توازن آمریکا و ایران؛ فصل دشوار سیاست عراق
این گزارش به بازگشت موضوع توازن میان آمریکا و ایران به عنوان مسئلهای تعیینکننده در این مرحله اشاره کرده و تأکید میکند که تفسیر سیاست عراق از منظر «پیروزی آمریکا یا ایران» دیگر دقیق نیست. تحولات اخیر نشان میدهد که ایران را نمیتوان از معادله سیاسی خارج کرد و واشنگتن نیز قادر به تحمیل حوزه نفوذ قاطع خود به تنهایی نیست. الگوی جدید مدیریت رقابت میان دو طرف در حال شکلگیری است؛ الگویی که در آن هیچکدام به دنبال لغو کامل فضای مانور دیگری نیستند، بلکه به دنبال ترسیم مرزهای راهبردی برای تحرکات خود هستند. از دیدگاه آمریکا، هدف نابودی کامل نفوذ ایران نیست، زیرا چنین اقدامی با توجه به شکنندگی وضعیت عراق، ممکن است به افزایش ناآرامیها و بیثباتی منجر شود.
برنامه دولت الزیدی؛ ادامه مسیر السودانی
برنامه دولت علی الزیدی با امنیت، اقتصاد و سیاست خارجی به عنوان عناصر به هم پیوسته در چارچوب راهبردی واحد برخورد میکند. تقویت تواناییهای دولت، اصلاحات اقتصادی، سرمایهگذاری در انرژی، متمرکز کردن تصمیمات امنیتی و سیاست توازن در روابط خارجی از محورهای این برنامه است. نکته قابل توجه، تداوم مسیر تعیینشده در دولت السودانی (به ویژه پروژه «راه توسعه»، تلاشهای ادغام در بخش انرژی و سیاست گشودگی و مشارکت منطقهای) است.
نقش ترکیه و پروژه راه توسعه
در شرایطی که گزارش از شکنندگی بیشتر دولت جدید نسبت به دوره السودانی سخن میگوید، آنکارا رویکرد راهبردی گستردهتری را دنبال میکند که فراتر از عملیات نظامی است و شامل ساختن تواناییهای دولت، همکاری نهادی، ادغام اقتصادی و تقویت پیوندهای منطقهای میشود. ترکیه بر پر کردن خلأهای سیاسی، نظامی و اقتصادی در مناطقی که توانایی دولت در انجام وظایفش کاهش یافته، متمرکز است و به دنبال ایجاد کریدوری برای ثبات منطقهای است. پروژه «راه توسعه» در این میان جایگاه ویژهای دارد. عراق که دههها گذرگاه مناقشات بوده، اکنون به دنبال تثبیت جایگاه خود به عنوان مرکز منطقهای ارتباط و پیوند است. موقعیت محوری عراق، آن را به یکی از مهمترین مراکز ژئوپلیتیکی خاورمیانه تبدیل کرده است.
جمعبندی: عراق در دو راهی تجزیه یا ادغام
نزدیکی راهبردی روزافزون ترکیه و عراق نباید به عنوان یک فرآیند دوجانبه عادی نگریسته شود، بلکه بخشی از مناقشه گستردهتر میان دو رویکرد در خاورمیانه است: رویکرد تجزیه مبتنی بر ملاحظات امنیتی و رویکرد ادغام مبتنی بر پیوند و ارتباط. تداوم این فرآیند نه تنها به اراده راهبردی آنکارا، بلکه به توانایی بغداد در ایجاد تعادل میان انعطافپذیری سیاسی و تقویت نهادهای دولتی بستگی دارد. مسیری که عراق در مرحله آینده طی خواهد کرد، نه تنها بر آینده داخلی آن، بلکه بر آینده کل نظام منطقهای تأثیر مستقیم خواهد داشت.
