وزارت نفت عراق؛ بخش سوم: چالشهای صنعت انرژی عراق – بحران برق، گاز ایران، تحریمها و چشمانداز آینده
مقدمه
عراق با وجود برخورداری از ذخایر عظیم نفت و گاز (بیش از ۱۵۳ میلیارد بشکه نفت و ۱۳۲ میلیون فوت مکعب گاز آزاد اثباتشده)، یکی از آسیبپذیرترین کشورهای منطقه در برابر شوکهای انرژی محسوب میشود. صنعت انرژی این کشور با مجموعهای از چالشهای ساختاری، ژئوپلیتیکی و زیستمحیطی دستوپنجه نرم میکند که مهمترین آنها عبارتند از: وابستگی شدید به واردات گاز از ایران، بحران مزمن برق، خروج شرکتهای خارجی، آلودگی زیستمحیطی ناشی از سوزاندن گازهای همراه نفت، و تأثیر مخرب جنگهای منطقهای بر زیرساختهای انرژی.
۱. وابستگی به گاز ایران و بحران قطعی
یکی از شکنندهترین نقاط صنعت انرژی عراق، وابستگی شدید نیروگاههای برق این کشور به واردات گاز طبیعی از ایران است. گاز ایران حدود یک سوم نیازهای برق عراق را تأمین میکند. با این حال، تشدید درگیریهای نظامی در منطقه و حملات به زیرساختهای انرژی ایران، این وابستگی را به یک آسیبپذیری راهبردی تبدیل کرده است.
در پی حملات گسترده آمریکا و اسرائیل به تأسیسات انرژی ایران (از جمله خسارت به میدان گازی عظیم South Pars در اواخر فوریه ۲۰۲۶)، واردات گاز از ایران به طور کامل به جنوب عراق متوقف شد و جریان گاز به مناطق مرکزی نیز به شدت کاهش یافت. وزارت برق عراق در مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد که قطعی گاز ایران باعث کاهش حدود ۳۱۰۰ مگاوات از ظرفیت تولید برق کشور شده است.
تأثیر این بحران فراتر از قطعی برق بود. کاهش همزمان تولید نفت عراق (به دلیل بسته شدن تنگه هرمز) باعث شد تولید گاز همراه داخلی نیز از ۱۱۰۰ میلیون فوت مکعب به تنها ۴۰۰ میلیون فوت مکعب سقوط کند. این کاهش دوگانه (قطع گاز ایران و کاهش تولید داخلی) عملاً عراق را در آستانه یک فروپاشی انرژی قرار داد.
پروژه جایگزین الجیانی (Floating LNG Terminal) که توسط شرکت آمریکایی Excelerate Energy در خور الزبیر در حال احداث بود، راهحلی بالقوه برای کاهش این وابستگی محسوب میشد. طبق قرارداد اکتبر ۲۰۲۵، این سکوی شناور قادر به تأمین ۵۰۰ میلیون فوت مکعب استاندارد در روز (MMscf/d) گاز طبیعی مایع شده بود. با این حال، تشدید درگیریهای منطقهای، کار ساخت این تأسیسات را به تعویق انداخت و شروع بهرهبرداری از آن به سال ۲۰۲۷ موکول شد.
۲. بحران مالی ناشی از جنگ و کاهش درآمدهای نفتی
جنگ اخیر در منطقه و بسته شدن عملاً تنگه هرمز، فاجعهای اقتصادی برای عراق به همراه داشت. درآمدهای نفتی که به طور معمول ۹۰ درصد درآمدهای دولت عراق را تأمین میکند، بیش از ۷۰ درصد کاهش یافت. صادرات نفت عراق از ۳.۵ میلیون بشکه در روز قبل از جنگ به حدود ۳۰۰ هزار بشکه در روز (تنها از طریق خط لوله کردستان-جیهان) سقوط کرد.
کاهش درآمد ماهانه دولت از ۶.۸ میلیارد دلار در فوریه ۲۰۲۶ به ۱.۹۶ میلیارد دلار در مارس ۲۰۲۶ رسید. صندوق بینالمللی پول (IMF) پیشبینی کرده است که اقتصاد عراق در سال ۲۰۲۶ حدود ۶.۸ درصد کوچکتر شود.
یکی از دلایل اصلی آسیبپذیری شدید عراق در این بحران، ضعف زیرساختهای ذخیرهسازی نفت این کشور است. برخلاف کشورهای حاشیه خلیج فارس که دارای تأسیسات عظیم ذخیرهسازی نفت هستند، عراق ظرفیت ذخیرهسازی محدودی دارد و به محض پر شدن مخازن، مجبور به کاهش تولید میشود.
۳. بحران مزمن برق و ناکارآمدی شبکه
بحران برق عراق ریشه در دههها بیتوجهی به زیرساختها، فساد و افزایش بیرویه مصرف دارد. علیرغم بودجههای عظیم نفتی سالهای اخیر، عراق هنوز نتوانسته است مشکل قطعی برق را حل کند. وضعیت آنقدر وخیم است که شهروندان بغدادی سالانه حدود ۱.۶ میلیارد دلار برای خرید برق از ۱۴ هزار مولد برق محلی هزینه میکنند.
در مقابل، اقلیم کردستان عراق با اجرای پروژه استراتژیک «روناکی» که در نوامبر ۲۰۲۴ آغاز شد، موفق شده است بیش از ۸۵ درصد از جمعیت خود (حدود ۵.۵ میلیون نفر) را تحت پوشش برق ۲۴ ساعته قرار دهد. این پروژه که شامل فناوریهای مدرن مانند کنتورهای هوشمند، سیستمهای صورتحساب دیجیتال و خدمات پرداخت الکترونیک است، باعث تعطیلی نزدیک به ۶ هزار مولد برق محلی و کاهش آلودگی و هزینههای خانوارها شده است. این شکاف روزافزون میان عملکرد اربیل و بغداد، به یکی از چالشهای سیاسی و نمادین مهمی تبدیل شده است.
۴. آلودگی زیستمحیطی: سوزاندن گازهای همراه (Flaring)
عراق سالهاست که به عنوان یکی از بزرگترین مشتعلکنندگان گازهای همراه نفت در جهان شناخته میشود. وزارت محیط زیست عراق، صنایع نفتی را یکی از منابع اصلی آلودگی هوا (شامل دیاکسید گوگرد و اکسیدهای نیتروژن) و آلودگی خاک و آب اعلام کرده است.
با این حال، دولت عراق برنامههای جدی برای پایان دادن به این وضعیت دارد. بر اساس اعلام نخستوزیر محمد شیاع السودانی در کنفرانس انرژی عراق (ژانویه ۲۰۲۶)، عراق به میزان استفاده از گازهای همراه به ۷۴ درصد رسیده است و هدف گذاری شده که سوزاندن گازهای همراه (Gas Flaring) تا پایان سال ۲۰۲۸ به طور کامل متوقف شود. مشاور مالی نخستوزیر، مظهر محمد صالح، اعلام کرده است که دستیابی به خودکفایی گازی و پایان فلرینگ نیازمند سرمایهگذاری ۱۰ تا ۱۵ میلیارد دلاری طی سالهای آینده است.
۵. خروج شرکتهای خارجی و فرار سرمایه
حملات به تأسیسات دیپلماتیک و شرکتهای خارجی در جریان جنگ اخیر (به ویژه در بغداد، بصره و اربیل) باعث خروج گسترده کارکنان خارجی و تعلیق پروژههای بزرگ شده است. شرکتهای بزرگی مانند بیپی (bp)، توتالانرژیز، شلمبرژه، انی و اکسونموبیل کارکنان خود را تخلیه و عملیات را به حالت تعلیق درآوردهاند.
مقامات عراقی اذعان کردهاند که بازگشت کامل این شرکتها منوط به دریافت تضمینهای امنیتی قوی از سوی دولت عراق است. تحلیلگران هشدار میدهند که ادامه این وضعیت میتواند به آسیب جدی به فضای سرمایهگذاری عراق و انتقال سرمایهها به کشورهای باثباتتر منطقه منجر شود.
نتیجهگیری و چشمانداز
صنعت انرژی عراق در آستانه یک تحول بزرگ اما همراه با ریسکهای فراوان قرار دارد. در کوتاهمدت، جنگ و قطع گاز ایران، کشور را با یکی از سختترین تابستانهای تاریخ خود از نظر کمبود برق مواجه خواهد کرد. در میانمدت، موفقیت پروژههایی مانند LNG شناور، اتصال برق به کشورهای عربی خلیج فارس و جذب مجدد سرمایهگذاران خارجی، حیاتی است. در بلندمدت، چشمانداز خودکفایی گازی تا ۲۰۲۸ و افزایش سهم صادرات محصولات باارزش افزوده (نفت خام با ارزش افزوده ۴۰ درصدی تا ۲۰۳۰) میتواند عراق را از یک کشور آسیبپذیر به یک قدرت پایدار صنعتی در منطقه تبدیل کند. با این حال، تحقق این چشمانداز در گرو پایدارسازی امنیت، رفع فساد و اجرای اصلاحات ساختاری عمیق است.
