معرفی فرودگاههای عراق – بخش اول: معرفی کلی شبکه فرودگاهی عراق – تعداد، مالکیت، نهادهای نظارتی و آمار پایه
مقدمه
شبکه فرودگاهی عراق، متشکل از ترکیبی از پایگاههای هوایی نظامی، فرودگاههای بینالمللی و میدانهای هوایی داخلی، ستون فقرات حملونقل هوایی این کشور را تشکیل میدهد. با توجه به وسعت جغرافیایی عراق (۴۳۵,۰۰۰ کیلومتر مربع) و قرار گرفتن در مسیر ترانزیتی مهم میان شرق و غرب، این شبکه نقشی حیاتی در جابهجایی مسافران، حمل بار و ارتباط با کشورهای همسایه ایفا میکند. در این بخش، به معرفی کلی این شبکه شامل تعداد فرودگاهها، ساختار مالکیت، نهادهای نظارتی و آمار پایه عملیاتی میپردازیم.
۱. تعداد فرودگاهها در عراق
بر اساس جدیدترین دادههای موجود در سال ۲۰۲۶، جمهوری عراق دارای ۷۳ فرودگاه و میدان هوایی فعال است که در سراسر استانهای نوزدهگانه پراکنده شدهاند. این مجموعه شامل طیف گستردهای از تأسیسات هوایی با سطوح مختلف تجهیزات و کاربری است. دستهبندی کلی این فرودگاهها به شرح زیر است:
الف) فرودگاههای بینالمللی غیرنظامی (۷ فروند)
عراق دارای هفت فرودگاه بینالمللی اصلی است که به طور منظم پروازهای مسافری و باری به مقاصد داخلی و خارجی را انجام میدهند. این فرودگاهها دروازههای اصلی ورود و خروج از کشور محسوب میشوند و ترافیک عمده مسافران هوایی عراق را پوشش میدهند. بر اساس آخرین آمار، این هفت فرودگاه بینالمللی به ترتیب زیر هستند:
-
فرودگاه بینالمللی بغداد (Baghdad International Airport – BGW) در پایتخت
-
فرودگاه بینالمللی بصره (Basra International Airport – BSR) در استان بصره
-
فرودگاه بینالمللی نجف اشرف (Al Najaf International Airport – NJF) در استان نجف
-
فرودگاه بینالمللی اربیل (Erbil International Airport – EBL) در مرکز اقلیم کردستان
-
فرودگاه بینالمللی سلیمانیه (Sulaimaniyah International Airport – ISU) در استان سلیمانیه
-
فرودگاه بینالمللی موصل (Mosul International Airport – OSM) در استان نینوا
-
فرودگاه بینالمللی کرکوک (Kirkuk International Airport – KIK) در استان کرکوک
ب) فرودگاههای داخلی و منطقهای
علاوه بر هفت فرودگاه بینالمللی، چندین فرودگاه کوچکتر در نقاط مختلف کشور به عنوان فرودگاههای داخلی فعالیت میکنند. این فرودگاهها عمدتاً میزبان پروازهای داخلی، پروازهای چارتر و گاه پروازهای منطقهای محدود هستند. از مهمترین این فرودگاهها میتوان به فرودگاه ناصریه (Nasiriyah Airport) در استان ذیقار اشاره کرد که در حال حاضر عملیات محدودی دارد و فرودگاه جدید ناصریه در دست احداث است. فرودگاه قامشلیه و فرودگاه آلتون کوپری از دیگر نمونههای فرودگاههای داخلی هستند. فرودگاه امقصر (Umm Qasr Airport) نیز با تمرکز بر عملیات باری و مرتبط با فعالیتهای بندری، در جنوب عراق فعال است.
ج) پایگاههای هوایی نظامی و میدانهای هوایی کوچک
بخش قابل توجهی از فرودگاههای عراق (بیش از ۵۰ مورد) را پایگاههای هوایی نظامی و میدانهای هوایی کوچک تشکیل میدهند. بسیاری از این پایگاهها به دوران حکومت پیشین بازمیگردند و عمدتاً در اختیار نیروی هوایی عراق یا نیروهای ائتلاف هستند. نمونههای شاخص عبارتند از پایگاه هوایی عین الاسد (Al Asad Airbase) در استان انبار، پایگاه هوایی بلد (Balad Air Base) در استان صلاحالدین و پایگاه هوایی علیبنابیطالب در استان میسان. بسیاری از این پایگاهها دارای باندهای فرود طویل و تجهیزات پیشرفته هستند که در مواقع ضروری میتوانند میزبان پروازهای غیرنظامی نیز باشند.
۲. نهادهای نظارتی و ساختار مدیریتی
الف) سازمان هواپیمایی کشوری عراق (ICAA)
نهاد اصلی ناظر بر تمامی فعالیتهای هوانوردی غیرنظامی در عراق، سازمان هواپیمایی کشوری عراق (Iraqi Civil Aviation Authority – ICAA) است. این سازمان به عنوان زیرمجموعه وزارت حملونقل عراق فعالیت میکند و بر اساس قانون هوانوردی عراق شماره ۱۴۸ مصوب سال ۱۹۷۴ تأسیس شده است. قانون مذکور به ICAA اختیارات یک نهاد مستقل تخصصی در حوزه هوانوردی اعطا کرده است.
ICAA مسئولیتهای گسترده و حیاتی متعددی را بر عهده دارد:
-
صدور مجوزها: این سازمان مسئول صدور مجوز برای خلبانان، اپراتورهای هواپیما و خود فرودگاهها است. هیچ فرودگاهی بدون تأیید ICAA نمیتواند به فعالیت بپردازد.
-
نظارت بر ایمنی: ICAA اجرای استانداردها و رویههای توصیهشده بینالمللی (SARPs) تعیینشده توسط سازمان بینالمللی هوانوردی کشوری (ICAO) را در تمامی فرودگاههای عراق تضمین میکند.
-
مدیریت ترافیک هوایی: اگرچه وظیفه عملیاتی کنترل ترافیک هوایی به شرکت عمومی خدمات ناوبری هوایی (General Company for Air Navigation Services) واگذار شده، اما نظارت عالیه بر عملکرد آن بر عهده ICAA است.
-
تدوین خطمشیها: ICAA مسئول تدوین و بهروزرسانی مقررات ملی هوانوردی، مطابق با کنوانسیونها و پروتکلهای بینالمللی است.
ب) اصلاحات مدیریتی ۲۰۲۳: تفکیک تصدی از حاکمیت
یکی از مهمترین تحولات ساختاری در شبکه فرودگاهی عراق، تصمیم شورای وزیران در سال ۲۰۲۳ برای تفکیک وظایف عملیاتی فرودگاهها از وظایف نظارتی ICAA بود. بر این اساس، شرکت عمومی فرودگاهها و ناوبری هوایی (General Company for Airports and Air Navigation) تأسیس و به وزارت حملونقل ملحق شد.
هدف از این اصلاحات که از سال ۲۰۲۴ به اجرا درآمده، رفع تداخل وظایف و افزایش شفافیت و کارایی مدیریتی است. بر اساس این ساختار جدید، شرکت عمومی مسئول عملیات روزمره فرودگاهها (از جمله نگهداری باندها و تأسیسات) است، در حالی که ICAA صرفاً به وظایف نظارتی و قانونگذاری خود میپردازد.
ج) تفاوت مدیریت فرودگاهها در اقلیم کردستان
فرودگاههای بینالمللی واقع در اقلیم کردستان (اربیل، سلیمانیه و دهوک) از منظر مدیریتی دارای ویژگی خاصی هستند. این فرودگاهها به صورت مشترک توسط دولت فدرال عراق و دولت منطقهای اقلیم کردستان (KRG) اداره میشوند. با این حال، تمامی این فرودگاهها موظف به رعایت قوانین و مقررات تعیینشده توسط سازمان هواپیمایی کشوری عراق (ICAA) هستند. فرودگاه بینالمللی اربیل در تاریخ ۶ ژوئن ۲۰۲۴ موفق به کسب امتیاز ۸۰ از ۱۰۰ در ارزیابیهای ایمنی سازمان بینالمللی هوانوردی کشوری (ICAO) شده است که نشاندهنده رعایت استانداردهای بینالمللی در این فرودگاه است.
۳. آمار پایه و ظرفیت فرودگاههای اصلی
بر اساس برآوردهای سال ۲۰۲۴، جابهجایی مسافران هوایی در عراق روند صعودی قابل توجهی داشته است. مجموع مسافران داخلی و خارجی عبوری از هفت فرودگاه بینالمللی عراق در این سال حدود ۱۶ میلیون نفر برآورد شده است. جدول زیر آمار تفصیلی هر یک از این فرودگاهها و مشخصات فنی آنها را نشان میدهد:
| رتبه | نام فرودگاه | کد یاتا (IATA) | تعداد مسافران سالانه (۲۰۲۴) | طول باند (متر) | وضعیت و ویژگی |
|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | بغداد (BGW) | BGW | ۷,۰۰۰,۰۰۰ | ۴,۰۰۰ | قطب اصلی هواپیمایی عراق، در حال افزایش ظرفیت به ۹ میلیون |
| ۲ | نجف (NJF) | NJF | ۲,۷۰۰,۰۰۰ | ۳,۰۰۰ | کانون ترانزیت زائران اربعین از ۹۶ کشور جهان |
| ۳ | اربیل (EBL) | EBL | ۲,۱۰۰,۰۰۰ | ۴,۸۰۰ | دارای یکی از طولانیترین باندهای جهان، مجهز به ILS CAT II |
| ۴ | بصره (BSR) | BSR | ۲,۰۰۰,۰۰۰ | ۴,۰۰۰ | دروازه اصلی منطقه نفتی جنوب عراق |
| ۵ | سلیمانیه (ISU) | ISU | ۱,۵۰۰,۰۰۰ | ۳,۵۰۰ | دومین فرودگاه بزرگ اقلیم کردستان |
| ۶ | کرکوک (KIK) | KIK | ۵۰۰,۰۰۰ | ۳,۰۰۰ | بازگشایی مجدد در اکتبر ۲۰۲۲ پس از بازسازی |
| ۷ | موصل (OSM) | OSM | حجم محدود (آغاز مجدد) | ۳,۰۰۰ | بازگشایی مجدد در ژوئیه ۲۰۲۵ پس از بازسازی گسترده |
۴. چشمانداز توسعه و فرودگاههای در دست احداث
عراق برنامههای گستردهای برای نوسازی و گسترش شبکه فرودگاهی خود در پیش دارد. مهمترین پروژههای در دست اجرا یا برنامهریزی شده عبارتند از:
فرودگاه بینالمللی کربلا: پروژه احداث این فرودگاه در نزدیکی حرمین مطهر، با پیشرفت فیزیکی حدود ۸۹ درصد (تا نوامبر ۲۰۲۵) در حال اجراست. ظرفیت پیشبینی شده برای فاز اول این فرودگاه حدود ۳ میلیون زائر در سال خواهد بود که نقشی کلیدی در تسهیل سفرهای زیارتی ایفا خواهد کرد.
فرودگاه بینالمللی ناصریه: این فرودگاه در استان ذیقار که توسط شرکت چینی CSCEC در حال احداث است، با پیشرفت فیزیکی ۷۰ درصد (تا سپتامبر ۲۰۲۵)، دارای ترمینال مسافری به مساحت بیش از ۲۰,۰۰۰ متر مربع و باند پروازی به طول ۳,۴۰۰ متر است. ظرفیت اولیه آن ۷۵۰,۰۰۰ مسافر در سال پیشبینی شده که در فاز دوم به ۲.۵ میلیون مسافر افزایش خواهد یافت. وزارت حملونقل عراق این فرودگاه را «افزایشی راهبردی برای شبکه فرودگاهی عراق» توصیف کرده است.
فرودگاه بینالمللی بغداد: مهمترین پروژه عمرانی در بخش هوانوردی، مربوط به نوسازی و افزایش ظرفیت فرودگاه بینالمللی بغداد است. در اکتبر ۲۰۲۵، عراق قراردادی به ارزش ۷۶۴ میلیون دلار برای نوسازی این فرودگاه منعقد کرد. هدف نخست، افزایش ظرفیت به ۹ میلیون مسافر در سال با قابلیت افزایش تا ۱۵ میلیون مسافر در مراحل بعدی است. همچنین در نوامبر ۲۰۲۵، کنسرسیومی به رهبری شرکت اسپانیایی “Corporación América Airports” برنده مناقصه واگذاری عملیات این فرودگاه در قالب مشارکت خصوصی-عمومی (PPP) شد.
پروژه راه توسعه (Development Road): عراق در چارچوب پروژه عظیم «راه توسعه» که به دنبال اتصال بندر بزرگ فاو به مرز ترکیه است، برنامه احداث شش فرودگاه جدید و ۱۵ شهرک صنعتی را در مسیر این کریدور ترانزیتی طراحی کرده است. بر اساس اعلام وزارت حملونقل عراق (ژوئیه ۲۰۲۵)، سه فرودگاه بغداد، بصره و نجف در حال حاضر فعال هستند و سه فرودگاه جدید ناصریه، کربلا و موصل (که اخیراً بازگشایی شده) به این شبکه اضافه خواهند شد.
نتیجهگیری بخش اول
عراق با دارا بودن ۷۳ فرودگاه فعال و ۷ قطب بینالمللی در حال عبور از مرحله بازسازی زیرساختهای تخریبشده به مرحله سرمایهگذاری و نوسازی است. ساختار نظارتی این شبکه نیز با اصلاحات سال ۲۰۲۳ (تفکیک شرکت عمومی فرودگاهها از سازمان هواپیمایی کشوری) و واگذاری مدیریت فرودگاه بغداد به بخش خصوصی بینالمللی، گامهای مهمی در جهت شفافیت و افزایش کارایی برداشته است. با تکمیل پروژههای عظیمی مانند احداث فرودگاههای کربلا و ناصریه و نوسازی فرودگاه بغداد، ظرفیت اسمی این شبکه تا پایان دهه جاری میلادی دو برابر خواهد شد.
